ΝΙΚΟΣ ΓΚIΖΗΣ Η Τήνος στα χρόνια του Καποδίστρια

ΝΙΚΟΣ ΓΚIΖΗΣ

Η Τήνο στα χρόνια του Καποδίστρια

Η περίοδος 1828–1831, δηλαδή τα χρόνια της διακυβέρνησης του Ιωάννη Καποδίστρια, αποτελεί μια από τις πιο κρίσιμες φάσεις για τη συγκρότηση του νεοελληνικού κράτους. Η Τήνος, ήδη από την Επανάσταση, είχε αναδειχθεί σε ένα από τα πιο οργανωμένα και εύρωστα νησιά του Αιγαίου.

Σύμφωνα με σύγχρονες ιστορικές αναφορές, μέχρι το 1821 η Τήνος ήταν η οικονομική πρωτεύουσα των Κυκλάδων, με περίπου 30.000 κατοίκους και παρουσία προξενείων μεγάλων ευρωπαϊκών δυνάμεων . Αυτή η ισχυρή κοινωνική και οικονομική βάση καθόρισε και τον ρόλο της στα πρώτα χρόνια του ανεξάρτητου κράτους.

1.   Η διοικητική ένταξη της Τήνου στο νέο ελληνικό κράτος

Ο Καποδίστριας, αναλαμβάνοντας το 1828, επιχείρησε να οργανώσει την Ελλάδα σε επαρχίες και δήμους. Η Τήνος θεωρήθηκε από τις πιο «εύκολες» περιοχές για την εφαρμογή των νέων θεσμών, επειδή:

·        είχε υψηλό μορφωτικό επίπεδο,

·        διέθετε ισχυρή τοπική αυτοδιοίκηση,

·        είχε κοινωνική συνοχή,

·        δεν αντιμετώπιζε φαινόμενα ληστείας ή εμφύλιων συγκρούσεων.

Αυτό την κατέστησε σημείο αναφοράς για την ομαλή ενσωμάτωση των Κυκλάδων στο νέο κράτος.

2. Η κοινοτική παράδοση της Τήνου

Η Τήνος είχε από τη βενετική περίοδο ισχυρούς θεσμούς τοπικής αυτοδιοίκησης, με: δημογεροντίες, κοινοτικά συμβούλια, οργανωμένη διαχείριση πόρων, συνεργασία μεταξύ καθολικών και ορθοδόξων.

Αυτό διευκόλυνε την εφαρμογή των καποδιστριακών μεταρρυθμίσεων.

3. Οικονομική κατάσταση της Τήνου (1828–1831)

Η Τήνος εισέρχεται στον 19ο αιώνα ως μια κοινωνία με ισχυρές παραγωγικές βάσεις, ανεπτυγμένα εμπορικά δίκτυα και σημαντικό πολιτισμικό κεφάλαιο. Μια κοινωνία που, παρά τις δυσκολίες, διατήρησε και ανανέωσε τις παραγωγικές της παραδόσεις. Μια κοινωνία που κατάφερε να μετατρέψει την αυτονομία σε δημιουργικότητα και την περιφερειακότητα σε εξωστρέφεια

3.1 Αγροτική παραγωγή

Η γεωργία παρέμενε ο βασικός πυλώνας: αμπέλια, ελιές, σιτηρά, μεταξοσκώληκες.

Η παραγωγή μεταξιού, ιδιαίτερα ανεπτυγμένη πριν το 1821, συνέχισε να αποτελεί σημαντική πηγή εισοδήματος.

3.2 Ναυτιλία και εμπόριο

Η γεωγραφική θέση της Τήνου την κατέστησε φυσικό ενδιάμεσο σταθμό σε θαλάσσιες διαδρομές που συνέδεαν το Αιγαίο με τα μικρασιατικά παράλια και τα μεγάλα οθωμανικά λιμάνια.

Οι Τηνιακοί ανέπτυξαν έναν μικρό αλλά δραστήριο στόλο εμπορικών πλοίων. Η απογραφές της εποχής αποτυπώνουν  έναν στόλο ποικίλων μεγεθών, ικανό να εξυπηρετήσει τόσο τοπικές όσο και υπερτοπικές ανάγκες.

Παρά το μικρό του μέγεθος, ο στόλος αυτός επέτρεψε στην Τήνο να συμμετέχει ενεργά στα εμπορικά δίκτυα του Αιγαίου.

4.Το Ιερό Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας και ο ρόλος του

Το προσκύνημα της Μεγαλόχαρης, που είχε ήδη αρχίσει να αναπτύσσεται από το 1823, απέκτησε ακόμη μεγαλύτερη σημασία στα χρόνια του Καποδίστρια.

Ο Κυβερνήτης αναγνώρισε τη σημασία του Ιδρύματος, το ενέταξε στο πλαίσιο της κρατικής εποπτείας, το χρησιμοποίησε ως παράδειγμα οργάνωσης θρησκευτικών και φιλανθρωπικών θεσμών.

Το Ίδρυμα λειτουργούσε ως:

·        κέντρο κοινωνικής πρόνοιας

·        οικονομικός μοχλός

·        σημείο πανελλήνιας αναφοράς

5. Η Τήνος ως νησί σταθερότητας

Σε αντίθεση με άλλες περιοχές της Ελλάδας, που αντιμετώπιζαν ληστεία, εμφύλιες συγκρούσεις, διοικητική αστάθεια, η Τήνος παρέμεινε ασφαλής, οργανωμένη, οικονομικά ενεργή.

Αυτό οφειλόταν στην κοινοτική της παράδοση, στην ισχυρή εκκλησιαστική δομή, στην παρουσία του προσκυνήματος, στη ναυτική της δραστηριότητα.

5.1 Ο ρόλος της στο νέο κράτος

Η Τήνος λειτουργούσε ως:

·        κόμβος επικοινωνίας,

·        ασφαλές σημείο ανεφοδιασμού,

·        διοικητικό κέντρο,

·        θρησκευτικό σημείο αναφοράς.

Η σταθερότητά της ήταν κρίσιμη σε μια εποχή όπου το νεοσύστατο κράτος αντιμετώπιζε τεράστιες δυσκολίες.

5.2 Η συμβολή της στην εθνική συνοχή

Το προσκύνημα της Μεγαλόχαρης, ήδη πανελλήνιο, συνέβαλε στην ενίσχυση της εθνικής ταυτότητας. Η Τήνος έγινε τόπος όπου συναντιούνταν άνθρωποι από όλη την Ελλάδα, ενισχυόταν η ιδέα της κοινής πίστης και του κοινού μέλλοντος

 

6. Η Παιδεία στην Τήνο στα χρόνια του Καποδίστρια 

Η περίοδος της διακυβέρνησης του Ιωάννη Καποδίστρια (1828–1831) υπήρξε καθοριστική για τη συγκρότηση του νεοελληνικού κράτους και την οργάνωση της δημόσιας εκπαίδευσης. Η Τήνος, ήδη από τα χρόνια της Επανάστασης, είχε αναδειχθεί σε νησί με ισχυρή κοινοτική οργάνωση, υψηλό μορφωτικό επίπεδο και έντονη θρησκευτική και καλλιτεχνική παράδοση. Αυτές οι προϋποθέσεις επέτρεψαν στο νησί να ενταχθεί ομαλά στο νέο εκπαιδευτικό σύστημα που οραματίστηκε ο Καποδίστριας.

Ο Καποδίστριας θεωρούσε την παιδεία θεμέλιο της εθνικής ανασυγκρότησης. Βασικές του αρχές ήταν:

η ίδρυση αλληλοδιδακτικών σχολείων,

η διάδοση της στοιχειώδους εκπαίδευσης σε κάθε κοινότητα,

η εποπτεία της εκκλησιαστικής παιδείας,

η σύνδεση της μάθησης με την ηθική διαπαιδαγώγηση.

Στις Κυκλάδες, όπου η κοινοτική οργάνωση ήταν ισχυρή, οι μεταρρυθμίσεις του εφαρμόστηκαν πιο εύκολα σε σχέση με άλλες περιοχές της Ελλάδας.

6.1 Το Ιερό Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας ως φορέας παιδείας

Το Ίδρυμα έπαιξε σημαντικό ρόλο και στην εκπαίδευση:

·        χρηματοδοτούσε σχολεία,

·        πλήρωνε δασκάλους,

·        παρείχε βιβλία και υλικά,

·        ενίσχυε φτωχούς μαθητές.

Η Μεγαλόχαρη δεν ήταν μόνο θρησκευτικό κέντρο· ήταν και πνευματικό ίδρυμα που συνέβαλε στην κοινωνική συνοχή και στην εκπαιδευτική ανάπτυξη.

Ήδη από το 1824 το ιερό Ίδρυμα ιδρύει Ελληνικό σχολείο που στεγάζονταν στα δωμάτια της Ανατολικής πτέρυγας  και υπήρξε ένα από τα περιφημότερα σχολεία της Ελλάδος κατά την εποχή εκείνη, με σχολάρχη τον αρχιμανδρίτη Άνθιμο Γαζή και μετέπειτα μέχρι του 1841 τον Ευτράτιο Πέτρου από τις Κυδωνιές.

Κατά τα έτη 1834 1838 το Ιερό Ίδρυμα συντηρούσε τα παρακάτω σχολεία της Τήνου.

2 Ελληνικά, 1 γαλλικό, 1 αλληλοδιδακτικό αρρένων, 1 θηλέων  με έδρα την χώρα

1 ελληνικό και 1 αλληλοδιδακτικό με έδρα τον Πύργο

Από 1 αλληλοδιδακτικό στα χωρια Υστέρνια , Αρνάδο, Μέση και Κτικάδο.

6.2 Η περίπτωση του παρθεναγωγείου Κίνγκ

Παράλληλα, το Ιερό Ίδρυμα το 1831 ανέλαβε  να συνεχίσει με δικά του έξοδα το παρθεναγωγείο το οποίο είχε συστήσει ο Ιωνάς Κινγκ. Πρόκειται για το πρώτο παρθεναγωγείο που σύστησαν οι αμερικανοί ιεραπόστολοι στην ελληνική επικράτεια το 1829.[1] Αρχικά αριθμούσε τριάντα έως σαράντα μαθήτριες και στο απόγειο του ξεπέρασε τις ενενήντα. Το πρώτο επίσης τυπογραφείο των Αμερικανών  ιεραποστολών πριν εγκατασταθεί οριστικά στην Αθήνα στήνεται και λειτουργεί στην Τήνο το 1831 (23 Μαρτίου -26 Μαΐου).  Στο διάστημα αυτό τυπώνονται 2 βιβλία από 1200 αντίτυπα το καθένα.

 

 7. Υγειονομικά της Τήνου την περίοδο του Ιωάννη Καποδίστρια

Την εποχή του Καποδίστρια, η Τήνος, όπως και τα περισσότερα νησιά, δεν διέθετε οργανωμένο υγειονομικό σύστημα. Η υγειονομική πολιτική τότε ήταν κεντρικά σχεδιασμένη και επικεντρωμένη κυρίως στην αντιμετώπιση επιδημιών, στη δημιουργία καραντινών (λοιμοκαθαρτηρίων) και στα πρώτα βήματα συγκρότησης κρατικών ιατρικών δομών.

Τα νησιά του Αιγαίου —και η Τήνος— ήταν πύλες εισόδου εμπορίου και ταξιδιωτών, άρα και πιθανών φορέων επιδημιών. Γι’ αυτό η κυβέρνηση έδινε προτεραιότητα σε:

·         υγειονομικούς ελέγχους στα λιμάνια,

·         καραντίνες πλοίων,

·         επιτήρηση μετακινήσεων.

7.1 Υγειονομικός έλεγχος στο λιμάνι

Όπως σε όλα τα νησιά, υπήρχαν κανόνες καραντίνας για πλοία. Η Τήνος, με έντονη ναυτιλιακή και εμπορική δραστηριότητα, ακολουθούσε τις κεντρικές οδηγίες του νεοσύστατου κράτους. Ο Καποδίστριας ενισχύει τους ελέγχους στα νησιά με μεγάλη εμπορική κίνηση.

7.2 Λοιμοκαθαρτήρια

Ένα από τα σημαντικά, το σημαντικότερο, ίσως έργα που κατασκεύασε η βενετική κυριαρχία στο νησί υπήρξε και το λοιμοκαθαρτήριο γνωστό περισσότερο ως λαζαρέτο ή σπιτάλια μεταξύ της χώρας του αγίου Νικολάου και του λιμένα του Σταυρού το οποίο λειτούργησε ως και τη δεύτερη δεκαετία του 20ου αιώνα τόσο για την κάθαρση επιβατών και εμπορευμάτων όσο και για την περίθαλψη ασθενών ιδίως κατά τη διάρκεια της μεγάλης επιδημίας πανώλης του 1822-1823 και τις στέγαση εκατοντάδων κρητών προσφύγων κατά την πολυαίμακτη επανάσταση του 1866. Δεν γνωρίζουμε πότε ακριβώς χτίστηκε είναι όμως βέβαιο ότι λειτούργησε τα τελευταία χρόνια της βενετικής κυριαρχίας και πιθανότατα στα χρόνια του Κρητικού Πολέμου 1645 έως 1669. 

Σύμφωνα με τον Κώστα Δανούση, φαίνεται πως υπήρξε το μοναδικό συγκροτημένο λοιμοκαθαρτήριο των Κυκλάδων έως και τα χρόνια του Καποδίστρια και ίσως ένα από τα λιγοστά του αιγαίου αφού η Βενετία ήταν η πρώτη που μετά τη φοβερή επιδημία του μαύρου θανάτου στην Ευρώπη αντιμετώπισαν κατά τρόπο ορθολογικό και επιστημονικό την φοβερή εκείνη επιδημία.

Τα λοιμοκαθαρτήρια διακρίνονται σε παράλια και μεσόγεια τα παράλια διακρίνονται πάλι σε προφυλακτικά και τακτικά στα πρώτα καθορίζονται πλοία που έχουν πιστοποιήσεις καθαρές ενώ στα δεύτερα όταν αυτές είναι ύποπτες. 

Η κυβέρνηση του Καποδίστρια, προσπαθώντας να εξορθολογήσει τη λειτουργία των λοιμοκαθαρτηρίων, καθόρισε αρχικά δύο παράλληλα τακτικά, ένα στη Σύρο και ένα στην Ύδρα κι άφησε τη λειτουργία των υπολοίπων προφυλακτικών στην ευθύνη των κατά τόπους επαρχιακών δημογεροντιών ή τοπικών δημογερόντων στο πλαίσιο αυτό ιδρύθηκε από το κοινό του πύργου και το λοιμοκαθαρτήριο του Πανόρμου η λειτουργία του οποίου έπαυσε επί αντιβασιλείας. 

Η κυβέρνηση αφενός προκειμένου να αποφεύγει το συνωστισμός σκαφών στα δύο τακτικά λοιμοκαθαρτήρια και αφετέρου να εξυπηρετούνται οι μετακινούμενοι προς τα μικρασιατικά παράλια νησιώτες ενέκρινε την επιτόπια κάθαρση των σκαφών που προορίζονταν για την Τήνο εφόσον είχαν καθαρές πιστοποιήσεις και δεν υπήρχαν κρούσματα πανώλης στα λιμάνια προέλευσης.

Σύμφωνα με αναφορά του Διοικητή της επαρχίας Τήνου προς την κυβέρνηση το λοιμοκαθαρτήριο ήταν σε πολύ καλή κατάσταση και πολύ καλύτερη από αυτή του κεντρικού λοιμοκαθαρτηρίου στη Σύρο.

8. Λιμάνια

Στην Τήνο υπάρχει ένα μόνο φυσικό λιμάνι ο όρμος του Πανόρμου. Υπάρχουν βέβαια και κάποιοι άλλοι όρμη που περιστασιακά ανάλογα τον καιρό επιτρέπουν για λόγους εμπορικούς ή προφύλαξης την προσέγγιση μικρών σκαφών. 

Είναι οι όρμοι της κολυμπήθρας του Αη Γιάννη στον πόρτο του αγίου Νικολάου τον Κιονίων του αγίου Ρωμανού και των Υστερνίων από αυτούς μόνο εκείνος του αγίου Νικολάου προσέλκυσε από την αρχαιότητα το εμπορικό και ναυτιλιακό ενδιαφέρον για λόγους ευνόητους. 

Α. Ήταν πάντα το επίνειο του κυρίου άστεως του νησιού είτε μιλάμε για τους μυκηναϊκούς αρχαϊκούς και κλασικούς χρόνους είτε για τους μεσαιωνικούς. 

Β. Έβλεπε προς το κεντρικό πυρήνα των Κυκλάδων δηλαδή στη δήλο και στους εμπορικούς δρόμους που κάθε εποχή διέσχιζαν το Αιγαίο.

Όταν στις αρχές του 19ου αιώνα η χώρα του αγίου Νικολάου έχει αναπτυχθεί οικονομικά και εξελιχθεί σε πρωτεύουσα από όλη τον Κυκλάδων τα πλοία έχουν μεγαλύτερη χωρητικότητα και ο όγκος στα διακινούμενων εμπορευμάτων έχει αυξηθεί σημαντικά η Τήνος και οι Πάτμος έχουν εξελιχθεί σε κέντρα διαμετακομιστικού εμπορίου στο αιγαίο ο όρμος του αγίου Νικολάου δεν ανταποκρίνεται πλέον σ ανάγκες της εποχής γιατί κυρίως δεν προσφέρει προστασία από τους νότιους νοτιοδυτικούς ανέμους. 

Έτσι έμποροι και η μαρινάροι της χώρας θα στραφούν προς το γειτονικό όρμο του Σταυρού όπου και θα κατασκευάσουν νέο τεχνητό πλέον λιμάνι που θα μείνει στη γλώσσα του λαού ως λιμανάκι του σταυρού. 

Δεν θα περάσουν όμως πολλά χρόνια από την ολοκλήρωση του έργου κυρίως αμέσως μετά την εισβολή της ατμήρους ναυσιπλοΐας της μετακινήσεις επιβατών και το νέο λιμάνι θα κριθεί ακατάλληλο τόσο λόγο θέσης όσο και λόγω χωρητικότητας.

9. Συμπέρασμα

Η Τήνος στα χρόνια του Καποδίστρια (1828–1831) υπήρξε ένα από τα πιο σταθερά και οργανωμένα νησιά του νέου ελληνικού κράτους, οικονομικά εύρωστη και κοινωνικά συνεκτική, θρησκευτικό κέντρο πανελλήνιας σημασίας, τόπος με ισχυρή κοινοτική παράδοση, νησί που έθεσε τις βάσεις για την καλλιτεχνική του ακμή.

Η συμβολή της στην εδραίωση του νεοελληνικού κράτους δεν ήταν μόνο στρατιωτική ή οικονομική, αλλά κυρίως κοινωνική και πολιτισμική: η Τήνος αποτέλεσε πρότυπο σταθερότητας σε μια εποχή γενικευμένης αβεβαιότητας.

Βιβλιογραφία:

Αρμακόλλας, Νικ. Γ.	Οικονομικά της Τήνου: 1715-1822	Αδελφότης των εν Αθήναις & Πειραίει Τηνίων	Αθήναι, 1926
Δανούσης, Κωσταντίνος	Η Πανώλη της Τήνου: 1822-1823	Εταιρεία Κυκλαδικών Μελετών	Αθήνα, 1993
Δανούσης, Κωσταντίνος	Υγειονομικά Τήνου	Τηνιακά Σείμικτα	Αθήνα, 1993
Δρόσος, Δρόσος Ν.	Ιστορία της νήσου Τήνου: από της Πέμπτης Σταυροφορίας μέχρι της Ενετικής Κυριαρχίας και εκείθεν μέχρι του 1821	Πανελλήνιο Ιερό Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας Τήνου, Αδελφότης των Τηνίων εν Αθήναις	Αθήναι, 1996
Δώριζας, Γεώργιος Ι.	Η Τήνος επί Τουρκοκρατίας και κατά τον Αγώνα του 1821	[χ.ό.]	Αθήναι, 1978
Δώριζας, Γεώργιος Ι.	Η Νέα Τήνος	[χ.ό.]	Αθήναι, 1981
Dubisch, Jill	Το θρησκευτικό προσκύνημα στη σύγχρονη Ελλάδα: μια εθνογραφική προσσέγγιση	Αλεξάνδρεια	Αθήνα, 2000
Εταιρεία Τηνιακών Μελετών	Τήνος: Κάτω Μέρη: πρακτικά Επιθστημονικής Συνάντησης 25-27 Αυγούστου 1998	Δεδεμάδη	Αθήνα, 2001
Εταιρεία Τηνιακών Μελετών	Τήνος: Έξω Μέρη: πρακτικά Επιστημονικής Συνάντησης 18-20 Αυγούστου 1999	Δεδεμάδη	Αθήνα, 2002
Εταιρεία Τηνιακών Μελετών	Τήνος: η Χώρα: πρακτικά Επιστημονικής Συνάντησης 21, 23, 25 Αυγούστου 2000	Εταιρεία Τηνιακών Μελετών	Αθήνα, 2002
Ζαλλώνης, Μάρκος Φίλιππος	Ταξίδι στην Τήνο: ένα από τα νησιά του Ελληνικού Αρχιπελάγους	Σύλλογος '' Οι Φίλοι του Κρόκου''	Αθήνα, 1998
Καιροφύλας, Κώστας	Ιστορικαί σελίδες Τήνου: Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία, Τουρκοκρατία: 1207 - 1821	Βιβλιοπωλείον της Εστίας	Εν Αθήναις, 1930
Καρδαμίτσης, Ιωάννης	Ιστορία του Εν Τήνω Πανελληνίου Ιερού Ιδρύματος της Ευαγγελιστρίας	Ιερό Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας	Αθήναι, 1969
Μοσχάτος, Αντώνιος	Περί νήσου Τήνου πραγματεία ιστορική: Γοττίγγη 1855	Εταιρεία Τηνιακών Μελετών	Αθήνα, 2000
Πανελλήνιον Ιερόν Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας Τήνου	Επετηρίς: (1823 - 1971)	Πανελλήνιον Ιερόν Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας Τήνου	[Τήνος], 1971
Σοφιανός, Δημήτριος Ζαχ.	Η οικογένεια Παξιμάδη από την Τήνο: (18ος-19ος αι.)	Εταιρεία Κυκλαδικών Μελετών	Αθήνα, 1982
Τερζόπουλος, Ιωάννης Σ.	Η νήσος Τήνος και ο Ιερός Ναός της Ευαγγελιστρίας	[χ.ό.]	[χ.τ., 19--]
Τίγκας, Θεόδωρος Κ.	Η εικόνα της Μεγαλόχαρης, η ιστορία και τα θαύματά της	Πανελλήνιον Ιερόν Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας Τήνου	Αθήναι, 1971

Βοηθήματα:

  Βακαλόπουλος, Απ. Ε. Ιστορία του Νέου Ελληνισμού, τ. 6. Θεσσαλονίκη: Βάνιας.

  Δερτιλής, Γ. Ιστορία του Ελληνικού Κράτους 1830–1920. Αθήνα: ΜΙΕΤ.

  Σβολόπουλος, Κ. Ιωάννης Καποδίστριας: Ο άνθρωπος – ο διπλωμάτης – ο πολιτικός. Αθήνα: Εστία.

  Κιτρομηλίδης, Π. Νεοελληνικός Διαφωτισμός. Αθήνα: ΜΙΕΤ.