ΝΙΚΟΣ ΓΚIΖΗΣ Η Τήνος στα χρόνια του Καποδίστρια

ΝΙΚΟΣ ΓΚIΖΗΣ

Η Τήνο στα χρόνια του Καποδίστρια

Η περίοδος 1828–1831, δηλαδή τα χρόνια της διακυβέρνησης του Ιωάννη Καποδίστρια, αποτελεί μια από τις πιο κρίσιμες φάσεις για τη συγκρότηση του νεοελληνικού κράτους. Η Τήνος, ήδη από την Επανάσταση, είχε αναδειχθεί σε ένα από τα πιο οργανωμένα και εύρωστα νησιά του Αιγαίου.

Σύμφωνα με σύγχρονες ιστορικές αναφορές, μέχρι το 1821 η Τήνος ήταν η οικονομική πρωτεύουσα των Κυκλάδων, με περίπου 30.000 κατοίκους και παρουσία προξενείων μεγάλων ευρωπαϊκών δυνάμεων . Αυτή η ισχυρή κοινωνική και οικονομική βάση καθόρισε και τον ρόλο της στα πρώτα χρόνια του ανεξάρτητου κράτους.

1.   Η διοικητική ένταξη της Τήνου στο νέο ελληνικό κράτος

Ο Καποδίστριας, αναλαμβάνοντας το 1828, επιχείρησε να οργανώσει την Ελλάδα σε επαρχίες και δήμους. Η Τήνος θεωρήθηκε από τις πιο «εύκολες» περιοχές για την εφαρμογή των νέων θεσμών, επειδή:

·        είχε υψηλό μορφωτικό επίπεδο,

·        διέθετε ισχυρή τοπική αυτοδιοίκηση,

·        είχε κοινωνική συνοχή,

·        δεν αντιμετώπιζε φαινόμενα ληστείας ή εμφύλιων συγκρούσεων.

Αυτό την κατέστησε σημείο αναφοράς για την ομαλή ενσωμάτωση των Κυκλάδων στο νέο κράτος.

2. Η κοινοτική παράδοση της Τήνου

Η Τήνος είχε από τη βενετική περίοδο ισχυρούς θεσμούς τοπικής αυτοδιοίκησης, με: δημογεροντίες, κοινοτικά συμβούλια, οργανωμένη διαχείριση πόρων, συνεργασία μεταξύ καθολικών και ορθοδόξων.

Αυτό διευκόλυνε την εφαρμογή των καποδιστριακών μεταρρυθμίσεων.

3. Οικονομική κατάσταση της Τήνου (1828–1831)

Η Τήνος εισέρχεται στον 19ο αιώνα ως μια κοινωνία με ισχυρές παραγωγικές βάσεις, ανεπτυγμένα εμπορικά δίκτυα και σημαντικό πολιτισμικό κεφάλαιο. Μια κοινωνία που, παρά τις δυσκολίες, διατήρησε και ανανέωσε τις παραγωγικές της παραδόσεις. Μια κοινωνία που κατάφερε να μετατρέψει την αυτονομία σε δημιουργικότητα και την περιφερειακότητα σε εξωστρέφεια

3.1 Αγροτική παραγωγή

Η γεωργία παρέμενε ο βασικός πυλώνας: αμπέλια, ελιές, σιτηρά, μεταξοσκώληκες.

Η παραγωγή μεταξιού, ιδιαίτερα ανεπτυγμένη πριν το 1821, συνέχισε να αποτελεί σημαντική πηγή εισοδήματος.

3.2 Ναυτιλία και εμπόριο

Η γεωγραφική θέση της Τήνου την κατέστησε φυσικό ενδιάμεσο σταθμό σε θαλάσσιες διαδρομές που συνέδεαν το Αιγαίο με τα μικρασιατικά παράλια και τα μεγάλα οθωμανικά λιμάνια.

Οι Τηνιακοί ανέπτυξαν έναν μικρό αλλά δραστήριο στόλο εμπορικών πλοίων. Η απογραφές της εποχής αποτυπώνουν  έναν στόλο ποικίλων μεγεθών, ικανό να εξυπηρετήσει τόσο τοπικές όσο και υπερτοπικές ανάγκες.

Παρά το μικρό του μέγεθος, ο στόλος αυτός επέτρεψε στην Τήνο να συμμετέχει ενεργά στα εμπορικά δίκτυα του Αιγαίου.

4.Το Ιερό Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας και ο ρόλος του

Το προσκύνημα της Μεγαλόχαρης, που είχε ήδη αρχίσει να αναπτύσσεται από το 1823, απέκτησε ακόμη μεγαλύτερη σημασία στα χρόνια του Καποδίστρια.

Ο Κυβερνήτης αναγνώρισε τη σημασία του Ιδρύματος, το ενέταξε στο πλαίσιο της κρατικής εποπτείας, το χρησιμοποίησε ως παράδειγμα οργάνωσης θρησκευτικών και φιλανθρωπικών θεσμών.

Το Ίδρυμα λειτουργούσε ως:

·        κέντρο κοινωνικής πρόνοιας

·        οικονομικός μοχλός

·        σημείο πανελλήνιας αναφοράς

5. Η Τήνος ως νησί σταθερότητας

Σε αντίθεση με άλλες περιοχές της Ελλάδας, που αντιμετώπιζαν ληστεία, εμφύλιες συγκρούσεις, διοικητική αστάθεια, η Τήνος παρέμεινε ασφαλής, οργανωμένη, οικονομικά ενεργή.

Αυτό οφειλόταν στην κοινοτική της παράδοση, στην ισχυρή εκκλησιαστική δομή, στην παρουσία του προσκυνήματος, στη ναυτική της δραστηριότητα.

5.1 Ο ρόλος της στο νέο κράτος

Η Τήνος λειτουργούσε ως:

·        κόμβος επικοινωνίας,

·        ασφαλές σημείο ανεφοδιασμού,

·        διοικητικό κέντρο,

·        θρησκευτικό σημείο αναφοράς.

Η σταθερότητά της ήταν κρίσιμη σε μια εποχή όπου το νεοσύστατο κράτος αντιμετώπιζε τεράστιες δυσκολίες.

5.2 Η συμβολή της στην εθνική συνοχή

Το προσκύνημα της Μεγαλόχαρης, ήδη πανελλήνιο, συνέβαλε στην ενίσχυση της εθνικής ταυτότητας. Η Τήνος έγινε τόπος όπου συναντιούνταν άνθρωποι από όλη την Ελλάδα, ενισχυόταν η ιδέα της κοινής πίστης και του κοινού μέλλοντος

 

6. Η Παιδεία στην Τήνο στα χρόνια του Καποδίστρια 

Η περίοδος της διακυβέρνησης του Ιωάννη Καποδίστρια (1828–1831) υπήρξε καθοριστική για τη συγκρότηση του νεοελληνικού κράτους και την οργάνωση της δημόσιας εκπαίδευσης. Η Τήνος, ήδη από τα χρόνια της Επανάστασης, είχε αναδειχθεί σε νησί με ισχυρή κοινοτική οργάνωση, υψηλό μορφωτικό επίπεδο και έντονη θρησκευτική και καλλιτεχνική παράδοση. Αυτές οι προϋποθέσεις επέτρεψαν στο νησί να ενταχθεί ομαλά στο νέο εκπαιδευτικό σύστημα που οραματίστηκε ο Καποδίστριας.

Ο Καποδίστριας θεωρούσε την παιδεία θεμέλιο της εθνικής ανασυγκρότησης. Βασικές του αρχές ήταν:

η ίδρυση αλληλοδιδακτικών σχολείων,

η διάδοση της στοιχειώδους εκπαίδευσης σε κάθε κοινότητα,

η εποπτεία της εκκλησιαστικής παιδείας,

η σύνδεση της μάθησης με την ηθική διαπαιδαγώγηση.

Στις Κυκλάδες, όπου η κοινοτική οργάνωση ήταν ισχυρή, οι μεταρρυθμίσεις του εφαρμόστηκαν πιο εύκολα σε σχέση με άλλες περιοχές της Ελλάδας.

6.1 Το Ιερό Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας ως φορέας παιδείας

Το Ίδρυμα έπαιξε σημαντικό ρόλο και στην εκπαίδευση:

·        χρηματοδοτούσε σχολεία,

·        πλήρωνε δασκάλους,

·        παρείχε βιβλία και υλικά,

·        ενίσχυε φτωχούς μαθητές.

Η Μεγαλόχαρη δεν ήταν μόνο θρησκευτικό κέντρο· ήταν και πνευματικό ίδρυμα που συνέβαλε στην κοινωνική συνοχή και στην εκπαιδευτική ανάπτυξη.

Ήδη από το 1824 το ιερό Ίδρυμα ιδρύει Ελληνικό σχολείο που στεγάζονταν στα δωμάτια της Ανατολικής πτέρυγας  και υπήρξε ένα από τα περιφημότερα σχολεία της Ελλάδος κατά την εποχή εκείνη, με σχολάρχη τον αρχιμανδρίτη Άνθιμο Γαζή και μετέπειτα μέχρι του 1841 τον Ευτράτιο Πέτρου από τις Κυδωνιές.

Κατά τα έτη 1834 1838 το Ιερό Ίδρυμα συντηρούσε τα παρακάτω σχολεία της Τήνου.

2 Ελληνικά, 1 γαλλικό, 1 αλληλοδιδακτικό αρρένων, 1 θηλέων  με έδρα την χώρα

1 ελληνικό και 1 αλληλοδιδακτικό με έδρα τον Πύργο

Από 1 αλληλοδιδακτικό στα χωρια Υστέρνια , Αρνάδο, Μέση και Κτικάδο.

6.2 Η περίπτωση του παρθεναγωγείου Κίνγκ

Παράλληλα, το Ιερό Ίδρυμα το 1831 ανέλαβε  να συνεχίσει με δικά του έξοδα το παρθεναγωγείο το οποίο είχε συστήσει ο Ιωνάς Κινγκ. Πρόκειται για το πρώτο παρθεναγωγείο που σύστησαν οι αμερικανοί ιεραπόστολοι στην ελληνική επικράτεια το 1829.[1] Αρχικά αριθμούσε τριάντα έως σαράντα μαθήτριες και στο απόγειο του ξεπέρασε τις ενενήντα. Το πρώτο επίσης τυπογραφείο των Αμερικανών  ιεραποστολών πριν εγκατασταθεί οριστικά στην Αθήνα στήνεται και λειτουργεί στην Τήνο το 1831 (23 Μαρτίου -26 Μαΐου).  Στο διάστημα αυτό τυπώνονται 2 βιβλία από 1200 αντίτυπα το καθένα.

 

 7. Υγειονομικά της Τήνου την περίοδο του Ιωάννη Καποδίστρια

Την εποχή του Καποδίστρια, η Τήνος, όπως και τα περισσότερα νησιά, δεν διέθετε οργανωμένο υγειονομικό σύστημα. Η υγειονομική πολιτική τότε ήταν κεντρικά σχεδιασμένη και επικεντρωμένη κυρίως στην αντιμετώπιση επιδημιών, στη δημιουργία καραντινών (λοιμοκαθαρτηρίων) και στα πρώτα βήματα συγκρότησης κρατικών ιατρικών δομών.

Τα νησιά του Αιγαίου —και η Τήνος— ήταν πύλες εισόδου εμπορίου και ταξιδιωτών, άρα και πιθανών φορέων επιδημιών. Γι’ αυτό η κυβέρνηση έδινε προτεραιότητα σε:

·         υγειονομικούς ελέγχους στα λιμάνια,

·         καραντίνες πλοίων,

·         επιτήρηση μετακινήσεων.

7.1 Υγειονομικός έλεγχος στο λιμάνι

Όπως σε όλα τα νησιά, υπήρχαν κανόνες καραντίνας για πλοία. Η Τήνος, με έντονη ναυτιλιακή και εμπορική δραστηριότητα, ακολουθούσε τις κεντρικές οδηγίες του νεοσύστατου κράτους. Ο Καποδίστριας ενισχύει τους ελέγχους στα νησιά με μεγάλη εμπορική κίνηση.

7.2 Λοιμοκαθαρτήρια

Ένα από τα σημαντικά, το σημαντικότερο, ίσως έργα που κατασκεύασε η βενετική κυριαρχία στο νησί υπήρξε και το λοιμοκαθαρτήριο γνωστό περισσότερο ως λαζαρέτο ή σπιτάλια μεταξύ της χώρας του αγίου Νικολάου και του λιμένα του Σταυρού το οποίο λειτούργησε ως και τη δεύτερη δεκαετία του 20ου αιώνα τόσο για την κάθαρση επιβατών και εμπορευμάτων όσο και για την περίθαλψη ασθενών ιδίως κατά τη διάρκεια της μεγάλης επιδημίας πανώλης του 1822-1823 και τις στέγαση εκατοντάδων κρητών προσφύγων κατά την πολυαίμακτη επανάσταση του 1866. Δεν γνωρίζουμε πότε ακριβώς χτίστηκε είναι όμως βέβαιο ότι λειτούργησε τα τελευταία χρόνια της βενετικής κυριαρχίας και πιθανότατα στα χρόνια του Κρητικού Πολέμου 1645 έως 1669. 

Σύμφωνα με τον Κώστα Δανούση, φαίνεται πως υπήρξε το μοναδικό συγκροτημένο λοιμοκαθαρτήριο των Κυκλάδων έως και τα χρόνια του Καποδίστρια και ίσως ένα από τα λιγοστά του αιγαίου αφού η Βενετία ήταν η πρώτη που μετά τη φοβερή επιδημία του μαύρου θανάτου στην Ευρώπη αντιμετώπισαν κατά τρόπο ορθολογικό και επιστημονικό την φοβερή εκείνη επιδημία.

Τα λοιμοκαθαρτήρια διακρίνονται σε παράλια και μεσόγεια τα παράλια διακρίνονται πάλι σε προφυλακτικά και τακτικά στα πρώτα καθορίζονται πλοία που έχουν πιστοποιήσεις καθαρές ενώ στα δεύτερα όταν αυτές είναι ύποπτες. 

Η κυβέρνηση του Καποδίστρια, προσπαθώντας να εξορθολογήσει τη λειτουργία των λοιμοκαθαρτηρίων, καθόρισε αρχικά δύο παράλληλα τακτικά, ένα στη Σύρο και ένα στην Ύδρα κι άφησε τη λειτουργία των υπολοίπων προφυλακτικών στην ευθύνη των κατά τόπους επαρχιακών δημογεροντιών ή τοπικών δημογερόντων στο πλαίσιο αυτό ιδρύθηκε από το κοινό του πύργου και το λοιμοκαθαρτήριο του Πανόρμου η λειτουργία του οποίου έπαυσε επί αντιβασιλείας. 

Η κυβέρνηση αφενός προκειμένου να αποφεύγει το συνωστισμός σκαφών στα δύο τακτικά λοιμοκαθαρτήρια και αφετέρου να εξυπηρετούνται οι μετακινούμενοι προς τα μικρασιατικά παράλια νησιώτες ενέκρινε την επιτόπια κάθαρση των σκαφών που προορίζονταν για την Τήνο εφόσον είχαν καθαρές πιστοποιήσεις και δεν υπήρχαν κρούσματα πανώλης στα λιμάνια προέλευσης.

Σύμφωνα με αναφορά του Διοικητή της επαρχίας Τήνου προς την κυβέρνηση το λοιμοκαθαρτήριο ήταν σε πολύ καλή κατάσταση και πολύ καλύτερη από αυτή του κεντρικού λοιμοκαθαρτηρίου στη Σύρο.

8. Λιμάνια

Στην Τήνο υπάρχει ένα μόνο φυσικό λιμάνι ο όρμος του Πανόρμου. Υπάρχουν βέβαια και κάποιοι άλλοι όρμη που περιστασιακά ανάλογα τον καιρό επιτρέπουν για λόγους εμπορικούς ή προφύλαξης την προσέγγιση μικρών σκαφών. 

Είναι οι όρμοι της κολυμπήθρας του Αη Γιάννη στον πόρτο του αγίου Νικολάου τον Κιονίων του αγίου Ρωμανού και των Υστερνίων από αυτούς μόνο εκείνος του αγίου Νικολάου προσέλκυσε από την αρχαιότητα το εμπορικό και ναυτιλιακό ενδιαφέρον για λόγους ευνόητους. 

Α. Ήταν πάντα το επίνειο του κυρίου άστεως του νησιού είτε μιλάμε για τους μυκηναϊκούς αρχαϊκούς και κλασικούς χρόνους είτε για τους μεσαιωνικούς. 

Β. Έβλεπε προς το κεντρικό πυρήνα των Κυκλάδων δηλαδή στη δήλο και στους εμπορικούς δρόμους που κάθε εποχή διέσχιζαν το Αιγαίο.

Όταν στις αρχές του 19ου αιώνα η χώρα του αγίου Νικολάου έχει αναπτυχθεί οικονομικά και εξελιχθεί σε πρωτεύουσα από όλη τον Κυκλάδων τα πλοία έχουν μεγαλύτερη χωρητικότητα και ο όγκος στα διακινούμενων εμπορευμάτων έχει αυξηθεί σημαντικά η Τήνος και οι Πάτμος έχουν εξελιχθεί σε κέντρα διαμετακομιστικού εμπορίου στο αιγαίο ο όρμος του αγίου Νικολάου δεν ανταποκρίνεται πλέον σ ανάγκες της εποχής γιατί κυρίως δεν προσφέρει προστασία από τους νότιους νοτιοδυτικούς ανέμους. 

Έτσι έμποροι και η μαρινάροι της χώρας θα στραφούν προς το γειτονικό όρμο του Σταυρού όπου και θα κατασκευάσουν νέο τεχνητό πλέον λιμάνι που θα μείνει στη γλώσσα του λαού ως λιμανάκι του σταυρού. 

Δεν θα περάσουν όμως πολλά χρόνια από την ολοκλήρωση του έργου κυρίως αμέσως μετά την εισβολή της ατμήρους ναυσιπλοΐας της μετακινήσεις επιβατών και το νέο λιμάνι θα κριθεί ακατάλληλο τόσο λόγο θέσης όσο και λόγω χωρητικότητας.

9. Συμπέρασμα

Η Τήνος στα χρόνια του Καποδίστρια (1828–1831) υπήρξε ένα από τα πιο σταθερά και οργανωμένα νησιά του νέου ελληνικού κράτους, οικονομικά εύρωστη και κοινωνικά συνεκτική, θρησκευτικό κέντρο πανελλήνιας σημασίας, τόπος με ισχυρή κοινοτική παράδοση, νησί που έθεσε τις βάσεις για την καλλιτεχνική του ακμή.

Η συμβολή της στην εδραίωση του νεοελληνικού κράτους δεν ήταν μόνο στρατιωτική ή οικονομική, αλλά κυρίως κοινωνική και πολιτισμική: η Τήνος αποτέλεσε πρότυπο σταθερότητας σε μια εποχή γενικευμένης αβεβαιότητας.

Βιβλιογραφία:

Αρμακόλλας, Νικ. Γ.	Οικονομικά της Τήνου: 1715-1822	Αδελφότης των εν Αθήναις & Πειραίει Τηνίων	Αθήναι, 1926
Δανούσης, Κωσταντίνος	Η Πανώλη της Τήνου: 1822-1823	Εταιρεία Κυκλαδικών Μελετών	Αθήνα, 1993
Δανούσης, Κωσταντίνος	Υγειονομικά Τήνου	Τηνιακά Σείμικτα	Αθήνα, 1993
Δρόσος, Δρόσος Ν.	Ιστορία της νήσου Τήνου: από της Πέμπτης Σταυροφορίας μέχρι της Ενετικής Κυριαρχίας και εκείθεν μέχρι του 1821	Πανελλήνιο Ιερό Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας Τήνου, Αδελφότης των Τηνίων εν Αθήναις	Αθήναι, 1996
Δώριζας, Γεώργιος Ι.	Η Τήνος επί Τουρκοκρατίας και κατά τον Αγώνα του 1821	[χ.ό.]	Αθήναι, 1978
Δώριζας, Γεώργιος Ι.	Η Νέα Τήνος	[χ.ό.]	Αθήναι, 1981
Dubisch, Jill	Το θρησκευτικό προσκύνημα στη σύγχρονη Ελλάδα: μια εθνογραφική προσσέγγιση	Αλεξάνδρεια	Αθήνα, 2000
Εταιρεία Τηνιακών Μελετών	Τήνος: Κάτω Μέρη: πρακτικά Επιθστημονικής Συνάντησης 25-27 Αυγούστου 1998	Δεδεμάδη	Αθήνα, 2001
Εταιρεία Τηνιακών Μελετών	Τήνος: Έξω Μέρη: πρακτικά Επιστημονικής Συνάντησης 18-20 Αυγούστου 1999	Δεδεμάδη	Αθήνα, 2002
Εταιρεία Τηνιακών Μελετών	Τήνος: η Χώρα: πρακτικά Επιστημονικής Συνάντησης 21, 23, 25 Αυγούστου 2000	Εταιρεία Τηνιακών Μελετών	Αθήνα, 2002
Ζαλλώνης, Μάρκος Φίλιππος	Ταξίδι στην Τήνο: ένα από τα νησιά του Ελληνικού Αρχιπελάγους	Σύλλογος '' Οι Φίλοι του Κρόκου''	Αθήνα, 1998
Καιροφύλας, Κώστας	Ιστορικαί σελίδες Τήνου: Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία, Τουρκοκρατία: 1207 - 1821	Βιβλιοπωλείον της Εστίας	Εν Αθήναις, 1930
Καρδαμίτσης, Ιωάννης	Ιστορία του Εν Τήνω Πανελληνίου Ιερού Ιδρύματος της Ευαγγελιστρίας	Ιερό Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας	Αθήναι, 1969
Μοσχάτος, Αντώνιος	Περί νήσου Τήνου πραγματεία ιστορική: Γοττίγγη 1855	Εταιρεία Τηνιακών Μελετών	Αθήνα, 2000
Πανελλήνιον Ιερόν Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας Τήνου	Επετηρίς: (1823 - 1971)	Πανελλήνιον Ιερόν Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας Τήνου	[Τήνος], 1971
Σοφιανός, Δημήτριος Ζαχ.	Η οικογένεια Παξιμάδη από την Τήνο: (18ος-19ος αι.)	Εταιρεία Κυκλαδικών Μελετών	Αθήνα, 1982
Τερζόπουλος, Ιωάννης Σ.	Η νήσος Τήνος και ο Ιερός Ναός της Ευαγγελιστρίας	[χ.ό.]	[χ.τ., 19--]
Τίγκας, Θεόδωρος Κ.	Η εικόνα της Μεγαλόχαρης, η ιστορία και τα θαύματά της	Πανελλήνιον Ιερόν Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας Τήνου	Αθήναι, 1971

Βοηθήματα:

  Βακαλόπουλος, Απ. Ε. Ιστορία του Νέου Ελληνισμού, τ. 6. Θεσσαλονίκη: Βάνιας.

  Δερτιλής, Γ. Ιστορία του Ελληνικού Κράτους 1830–1920. Αθήνα: ΜΙΕΤ.

  Σβολόπουλος, Κ. Ιωάννης Καποδίστριας: Ο άνθρωπος – ο διπλωμάτης – ο πολιτικός. Αθήνα: Εστία.

  Κιτρομηλίδης, Π. Νεοελληνικός Διαφωτισμός. Αθήνα: ΜΙΕΤ.

ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΚΟΝΤΟΒΟΥΝΗΣΙΟΣ Ιωάννης Καποδίστριας (βιογραφία)

 

                                                ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΚΟΝΤΟΒΟΥΝΗΣΙΟΣ 

                                        Ιωάννης Καποδίστριας : βιογραφία

 

Σε μια Ελλάδα που βρίσκεται ακόμα κάτω από τον Οθωμανικό ζυγό, προς τα τέλη του 18ου αιώνα, η περιοχή των Επτανήσων στο Ιόνιο πέλαγος τελεί υπό Ενετική κυριαρχία. Η μόνη περιοχή που δεν κατακτήθηκε ποτέ από τους Τούρκους, έζησε για μερικούς αιώνες χωρισμένη από τον κορμό του έθνους ακολουθώντας την ευρωπαϊκή εξέλιξη σε όλα τα επίπεδα: πολιτικό, κοινωνικό, μορφωτικό.

Στη βενετοκρατούμενη Κέρκυρα, λοιπόν, γεννιέται στις 11 Φεβρουαρίου 1776 ο Ιωάννης, έκτο παιδί στην οικογένεια του Αντωνίου Μαρία Καποδίστρια, δικηγόρου με ηγετική παρουσία ανάμεσα στις αρχοντικές οικογένειες του νησιού. Ο πατέρας του είχε  καταγωγή από την περιοχή Capo d’ Istria, της σημερινής Σλοβενίας στις Δαλματικές Ακτές, από όπου πήραν και το όνομά τους. Η μητέρα του, Διαμαντίνα Γονέμη, ήταν γόνος αριστοκρατικής οικογένειας κυπριακής καταγωγής, γραμμένης στη Χρυσή Βίβλο, το λεγόμενο Libro d΄oro, (δηλαδή το Βιβλίο που καταγράφονταν οι αριστοκρατικές οικογένειες).

Οι γονείς του φροντίζουν να του παράσχουν την καλύτερη μόρφωση και παρακολουθεί μαθήματα στη Μονή της Αγίας Ιουστίνης της Γαρίτσας, σχολείο για τα παιδιά των αριστοκρστικών οικογενειών, όπου μαθαίνει Λατινικά, Ιταλικά και Γαλλικά. Ένα σημαντικό γεγονός της νεανικής του ζωής είναι το ατύχημα που του συνέβη ενώ έκανε ιππασία κοντά στο Μοναστήρι της Πλατυτέρας. Ο  ίδιος απέδωσε τη σωτηρία του στη βοήθεια της Παναγίας, πράγμα που δείχνει τη θρησκευτική του ανατροφή, βασικό στοιχείο της προσωπικότητάς του. Το 1795 εγγράφεται στο Πανεπιστήμιο της Πάδοβα, όπου σπουδάζει ιατρική και φιλοσοφία. Παράλληλα, παρακολουθεί, ως ακροατής, μαθήματα νομικής επιστήμης. Κάνοντας χρήση ενός δικαιώματος, με το οποίο οι σπουδαστές μπορούσαν ύστερα από δύο χρόνια φοίτησης να λάβουν το δίπλωμά τους, αφού εξετάζονταν πρώτα από μια επιτροπή καθηγητών, λαμβάνει το πτυχίο του τον Ιούνιο του 1797 κι  επιστρέφει στην Κέρκυρα, όπου ιδιωτεύει ως ιατρός, προσφέροντας τις υπηρεσίες του, συχνά δωρεάν, στους φτωχότερους συμπολίτες του. Σε δύο χρόνια διορίζεται διευθυντής του νοσοκομείου στην Κέρκυρα.

Εν μέσω αλλαγών του καθεστώτος κυριαρχίας των Επτανήσων αναμιγνύεται για πρώτη φορά στην πολιτική, όταν το 1801 σαν εντολοδόχος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας έπρεπε να εφαρμόσει το νέο σύνταγμα της Επτανήσου Πολιτείας στην Κεφαλονιά. Σε αναγνώριση των υπηρεσιών και των ικανοτήτων του το 1802 διορίζεται Γραμματέας της Επτανήσου Πολιτείας.

Με την παραχώρηση των Επτανήσων το καλοκαίρι του 1807 από τον τσάρο Αλέξανδρο Α΄ της Ρωσίας στους Γάλλους του Ναπολέοντα Α΄, ο Ιωάννης Καποδίστριας αποφασίζει το καθοριστικό βήμα για τη ζωή και την πολιτική του σταδιοδρομία και το 1809 φτάνει στην Πετρούπολη, όπου εντάσσεται στη ρωσική διπλωματική υπηρεσία. Στην ρωσική πρωτεύουσα γνωρίζει τη Ρωξάνδρα  Στούρτζα.

Δυο λόγια για τη μόνη γυναίκα που τον συγκίνησε. Ήταν Κυρία επί των Τιμών της Αυτοκράτειρας Ελισάβετ στην τσαρική αυλή και αδελφή του Αλέξανδρου Στούρτζα, διπλωμάτη και στενού συνεργάτη του Καποδίστρια. Ο Καποδίστριας συνδέθηκε με αυτήν ερωτικά και μάλιστα -σύμφωνα με κάποιους ιστορικούς- της έκανε πρόταση γάμου το 1814, που όμως η Ρωξάνδρα απέρριψε με την αιτιολογία ότι η μητέρα της τον προόριζε για την αδελφή της Ελένη. Η Ρωξάνδρα ήταν φιλέλλην και δραστήριο μέλος της Φιλομούσου Εταιρείας Βιέννης, που ίδρυσε ο Καποδίστριας. Η μεταξύ τους αλληλογραφία συνεχίστηκε μέχρι και τη δολοφονία του. Το τελευταίο γράμμα της προς τον Ιωάννη Καποδίστρια έφτασε στο Ναύπλιο, αφού αυτός είχε πεθάνει. Όταν εκείνη πληροφορήθηκε τη δολοφονία του, υπέστη νευρικό κλονισμό.

Το 1811 έγινε ακόλουθος στη ρωσική πρεσβεία της Βιέννης και το καλοκαίρι του 1812 ,σε ηλικία μόλις 36 ετών διορίστηκε επικεφαλής του διπλωματικού γραφείου του αρχιστράτηγου των ρωσικών δυνάμεων.  Ο τσάρος εκτιμώντας τις ικανότητες του Καποδίστρια τον έστειλε στην Ελβετία ως έκτακτο απεσταλμένο του και πληρεξούσιο υπουργό όπου πρωταγωνίστησε στις διαπραγματεύσεις για την ουδετερότητα, ενότητα και ανεξαρτησία των Ελβετών. Από τη θέση αυτή έφτιαξε το ελβετικό Σύνταγμα που ήταν το πιο δημοκρατικό που είχε φτιαχτεί στην Ευρώπη και συνεισέφερε με προσωπικά προσχέδια στο ελβετικό πολιτειακό σύστημα, το οποίο προέβλεπε αυτόνομα κρατίδια (καντόνια) ως μέλη της ελβετικής ομοσπονδίας. Για την επιτυχή αποστολή στην Ελβετία ο τσάρος τον παρασημοφόρησε.  

Κεντρικός ήταν ο ρόλος στο Συνέδριο της Βιέννης, κατά την διάρκεια του οποίου ίδρυσε την Φιλόμουσο Εταιρεία το 1815  μαζί με τον μητροπολίτη Ιγνάτιο, τον Άνθιμο Γαζή, τον Αλέξανδρο Στούρτζα κ.ά. Σκοπός της ήταν να βοηθήσει νεαρούς Έλληνες να σπουδάσουν. Στις 11 Σεπτεμβρίου 1815, ο τσάρος τον διόρισε Γραμματέα του Κράτους για τις εξωτερικές υποθέσεις και ήταν ο Καποδίστριας εκείνος που υπέγραψε την Συνθήκη των Παρισίων για λογαριασμό της Ρωσίας τον Νοέμβριο του 1815, η οποία έβαλε τέλος στους Ναπολεόντειους πολέμους. Από τις αρχές του 1816 ζει και εργάζεται στο Υπουργείο Εξωτερικών στην Πετρούπολη και μοιράζεται τις  υποθέσεις με τον Νέσελροντ, Υπουργό Εξωτερικών του Τσάρου.

Γρήγορα ο Καποδίστριας κέρδισε την φήμη του έξυπνου και πεφωτισμένου ευπατρίδη, προστάτη των τεχνών και των επιστημών και έχαιρε μεγάλου σεβασμού στους λογοτεχνικούς κύκλους.    

Στα πλαίσια των γνωριμιών και των επαφών του με λογοτέχνες και καλλιτέχνες της εποχής, διατηρούσε φιλική σχέση και αντάλλασσαν επιστολές με τον ποιητή Ούγκο Φόσκολο, ελληνικής καταγωγής, Επτανήσιο συμπατριώτη του από τη Ζάκυνθο.

Στις αρχές του 1817 ο Νικόλαος Γαλάτης τον πληροφόρησε για τα επαναστατικά σχέδια της Φιλικής Εταιρείας. Όταν το 1820 τον συνάντησε ο Εμμανουήλ Ξάνθος για να τον πείσει να αναλάβει την ηγεσία της Φιλικής Εταιρείας και να τεθεί επικεφαλής της προσπάθειας των Ελλήνων στην προετοιμασία της εξέγερσής τους, ο Καποδίστριας αρνήθηκε καθώς θεωρούσε ότι οι συνθήκες δεν ήταν ώριμες.  

                        

O ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ ΚΑΙ Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΄21

Το 1820 και 1821 συμμετείχε στα συνέδρια του Τροππάου και του Λάιμπαχ. Στα δύο αυτά συνέδρια ο τσάρος Αλέξανδρος, επηρεασμένος από τον Μέτερνιχ, υπουργό εξωτερικών της Αυστρίας, ακολούθησε την πολιτική της Αυστρίας παραμερίζοντας σε μεγάλο βαθμό τον Καποδίστρια. Στο συνέδριο του Λάιμπαχ ήρθε η είδηση για την εξέγερση του Αλέξανδρου Υψηλάντη και την επανάσταση στη Μολδοβλαχία. Ο Υψηλάντης μάλιστα απέστειλε επιστολή στον τσάρο ζητώντας τη βοήθειά του. Η απάντηση του τσάρου ήταν η επίσημη καταδίκη της Επανάστασης, η απόταξη του Αλ. Υψηλάντη και η άδεια εισόδου του οθωμανικού στρατού στις Ηγεμονίες, μέτρα που στον Υψηλάντη ειδικά ανακοινώθηκαν με επιστολή γραμμένη και υπογεγραμμένη από τον Καποδίστρια. Παρ' όλα αυτά, ο Καποδίστριας μυστικά πίεζε τον τσάρο να ταχθεί υπέρ των Ελλήνων. Στο δε συνέδριο έδωσε πραγματική μάχη για να μην αποσταλεί βοήθεια προς τους Οθωμανούς και οι ξένες δυνάμεις να κρατήσουν αυστηρή ουδετερότητα.

Την ίδια περίοδο η Επανάσταση στην Ελλάδα, που ξέσπασε τον Μάρτιο του 1821,  βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη.        

Από τα τέλη του 1821 ο Καποδίστριας είχε χάσει την αυτοκρατορική εύνοια και στις αρχές του 1822 ο τσάρος αποφάσισε να αφαιρέσει τη διαχείριση του ανατολικού ζητήματος από τον Καποδίστρια.  Ο παραγκωνισμός του στην αυλή από τον Νέσελροντ και η συνεχής διαφωνία του με τον τσάρο σχετικά με τη νέα εξωτερική πολιτική. τον ανάγκασαν τελικά να παραιτηθεί από τη ρωσική κυβέρνηση.. Στις 19 Αυγούστου 1822 αναχώρησε από την Αγία Πετρούπολη και λίγους μήνες αργότερα εγκαταστάθηκε στη Γενεύη, όπου ιδιώτευε κι έχαιρε ιδιαίτερης εκτίμησης, προκειμένου να βοηθήσει την Ελληνική Επανάσταση. Εκεί συναναστρεφόταν με τον γνωστό τραπεζίτη Ιωάννη-Γαβριήλ Εϋνάρδο και έκανε τα πάντα για την επαναστατημένη Ελλάδα ενισχύοντας τον φιλελληνισμό.                                                          

Το κορυφαίο γεγονός της πολιορκίας και της εξόδου του Μεσολογγίου τον Απρίλιο του 1826 φούντωσε πανευρωπαϊκά το φιλελληνικό κίνημα.  Ειδικά φέτος γιορτάζουμε τα 200 χρόνια από την τραγική αλλά και ηρωική αυτή στιγμή της Ιστορίας μας.

Ποιος θα την περιέγραφε καλύτερα από τον Εθνικό μας ποιητή Διονύσιο Σολωμό;   

ΚΥΒΕΡΝΗΤΗΣ

Την ιδέα να κληθεί ο Καποδίστριας ως κυβερνήτης της Ελλάδας την είχε διατυπώσει πρώτος ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος με επιστολή του προς τον Δημήτριο Υψηλάντη.

Ο Υψηλάντης επίσης υπέγραψε πρόσκληση του Καποδίστρια το 1822 και ο Πετρόμπεης το 1824. Τελικά, στις 30 Μαρτίου 1827, στη Γ΄ Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας, εκλέχθηκε Κυβερνήτης της Ελλάδας με θητεία επτά ετών. Σύμφωνα με τις αποφάσεις της συνέλευσης, ο Κυβερνήτης θα δεσμευόταν από το Σύνταγμα της Επιδαύρου, έτσι όπως θα αναθεωρείτο από τη Συνέλευση. Σημαντικό ρόλο στην κλήση του Καποδίστρια στην Ελλάδα διαδραμάτισε και ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης (υποστηρικτής του Ρωσικού κόμματος τότε), αν και αρχικά ήταν κατά της εκλογής του. Άλλαξε όμως γνώμη στη συνέχεια και ήταν αυτός που υφήρπασε την έγκριση του Άγγλου μοιράρχου Χάμιλτον, που είχε και τη σύμφωνη γνώμη του Στράτφορντ Κάνινγκ. Παρά ταύτα η εκλογή του θεωρήθηκε ως ήττα της αγγλικής εξωτερικής πολιτικής και νίκη της Ρωσίας. Και είναι γεγονός ότι μεταξύ Καποδίστρια και Αγγλίας υπήρχε αμοιβαία δυσπιστία.

Στις 18 Ιανουαρίου 1828, δέκα μήνες μετά από την απόφαση της Γ' Εθνοσυνέλευσης της Τροιζήνας, έφτασε στο Ναύπλιο, όπου έτυχε ενθουσιώδους υποδοχής και τέσσερις μέρες αργότερα στην Αίγινα, πρώτη πρωτεύουσα του ελληνικού κράτους. Σύμφωνα με τον Κασομούλη “ενύκτωσε, και η νυξ της 18ης Ιανουαρίου στο Ναύπλιο απέρασεν με ευφροσύνη όλου του λαού και μελαγχολίαν μόνον μερικών προκρίτων αριστοκρατών”. Αποφασίστηκε το Ναύπλιο να ξαναγίνει πρωτεύουσα του ελληνικού κράτους και έδρα της κυβέρνησης. Τη στιγμή της άφιξής του σχεδόν όλη η Πελοπόννησος και η Στερεά Ελλάδα είχε ξαναπέσει στα χέρια των Οθωμανών και των Αιγυπτίων, ενώ μεταξύ των Ελλήνων συνεχίζονταν οι εμφύλιες διαμάχες …                                                        

                                           

ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ

Στο εσωτερικό της χώρας, με τον ερχομό του, ο Καποδίστριας είχε να αντιμετωπίσει τα εχθρικά στρατεύματα, την πειρατεία, τους ανύπαρκτους θεσμούς, τη διάλυση του στρατού, την κακή οικονομική κατάσταση  και τις εμφύλιες διαμάχες Η διχόνοια ήταν η αιτία που η Επανάσταση κόντευε να σβήσει και το μεγαλύτερο αγκάθι στην προσπάθειά του. 

Προκειμένου να διαχειρισθεί αποτελεσματικά την τραγική οικονομική και κοινωνική κατάσταση του νέου κράτους, ο Καποδίστριας προέκρινε ένα συγκεντρωτικό μοντέλο εξουσίας, ώστε να διατηρήσει άμεσα τον πολιτικό έλεγχο.

Καθώς ο ίδιος υπήρξε θιασώτης του δόγματος της πεφωτισμένης δεσποτείας, έθεσε ως βασική προϋπόθεση για να αναλάβει την ηγεσία του νεοσύστατου ελληνικού κράτους, την εφαρμογή ριζικών μεταρρυθμίσεων:

Α. Στη διοίκηση

Ø  Αναστολή του Συντάγματος και διάλυση της Βουλής

Ø Δημιουργία 27μελούς συμβουλευτικού - γνωμοδοτικού οργάνου με την επωνυμία  «Πανελλήνιον».

Ø  Συγκρότηση υπουργικού συμβουλίου με το όνομα  «Κεντρική Γραμματεία», το οποίο θα αναλάμβανε τη διακυβέρνηση, με αρχηγό τον ίδιο.

Ø  Διαίρεση της ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΕΙΑΣ  (όνομα του νεοσύστατου ελληνικού κράτους) σε διοικητικές περιφέρειες με διορισμένους επιτρόπους.

Ø  Αναβάθμιση των Δημογεροντιών

Ø  Μέριμνα για τη δημιουργία Δικαστηρίων

Ø  Καταστολή της πειρατείας, που ανέλαβε επιτυχώς ο Ανδρέας Μιαούλης.

Ø Αναδιοργάνωση των ενόπλων δυνάμεων, δημιουργία τακτικού στρατού κι έλεγχος του στόλου από την Κυβέρνηση (ως τότε τα πλοία ήταν ιδιόκτητα, ανήκαν στους καραβοκύρηδες)

Ø  Ίδρυση της Στρατιωτικής σχολής Ευελπίδων.

Ø Ίδρυση Εθνικού Νομισματοκοπείου και καθιέρωση του «φοίνικα» ως εθνικό νόμισμα, αντικαθιστώντας το τούρκικο γρόσι.

Ø  Προσπάθεια αναδιανομής των εθνικών γαιών με καταγραφή όλων των εθνικών ιδιοκτησιών (κτηματολόγιο). Απέτυχε λόγω των αντιδράσεων κι έτσι εκατομμύρια στρέμματα παρέμειναν στους μεγαλοϊδιοκτήτες (κοτζαμπάσηδες και Εκκλησία).

Ø Επανασχεδιασμός και ανοικοδόμηση των κατεστραμμένων πόλεων: Ναύπλιο, Άργος, Μεσολόγγι, Πάτρα.

Ø  Δημιουργία ελληνικού και γαλλικού τυπογραφείου, αν και τροποποίησε το άρθρο περί ελευθεροτυπίας στην προσπάθειά του να περιορίσει την κυκλοφορία αντιπολιτευόμενων εφημερίδων.

Ø  Τοποθέτηση στις θέσεις του αντιναύαρχου και του αντιστράτηγου αντίστοιχα των αδελφών του Βιάρου κι Αυγουστίνου, απόφαση  για την οποία δέχτηκε σφοδρή κριτική και κατά πολλούς έπαιξε ρόλο στην πτώση του Κυβερνήτη.

Β.Β. Στην οικονομία

Ø  Επέδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη γεωργία ως βασική πηγή πλούτου.

Ø  Προχώρησε στην ίδρυση της Γεωργικής Σχολής στην Τίρυνθα

Ø  Ενθάρρυνε την καλλιέργεια της πατάτας  (θρύλος με το τέχνασμα)

Ø  Ίδρυσε Εθνική Χρηματιστηριακή Τράπεζα, που όμως απέτυχε εξαιτίας της εναντίωσης των προυχόντων προς το καποδιστριακό καθεστώς.

Ø  Συνέβαλε σημαντικά στην ανάπτυξη του εμπορίου με την παραχώρηση δανείων στους νησιώτες για την αγορά πλοίων  και

την κατασκευή ναυπηγείων σε Ύδρα, Πόρο και Ναύπλιο

Γ.  Στην εκπαίδευση

Προσπάθεια οργάνωσης του ανύπαρκτου εκπαιδευτικού συστήματος

Ø  Έδωσε προτεραιότητα στη δημόσια, στοιχειώδη εκπαίδευση και επαγγελματική κατάρτιση

Ø Ίδρυσε και κατασκεύασε νέα σχολεία. Στα τρία μόλις χρόνια της διακυβέρνησής του λειτούργησαν 121 νέα σχολεία με 10.000 μαθητές.

Ø  Εισήγαγε την αλληλοδιδακτική μέθοδο στα σχολεία, όπου τα μικρότερα παιδιά μάθαιναν από τα μεγαλύτερα επιδιώκοντας και το τελευταίο χωριό να έχει σχολείο «ώστε τα παιδία των χωρικών να μην μένωσι άμοιρα μαθημάτων».

Ø Θέσπισε υποτροφίες για άπορους μαθητές κι οργάνωσε την εκπαίδευση σε ελληνικές παροικίες του εξωτερικού, συχνά με δικά του έξοδα και την αρωγή φίλων.

Ø  Ίδρυσε εκκλησιαστική σχολή στον Πόρο.

Ø  Ίδρυσε το Ορφανοτροφείο στην Αίγινα, όπου μαζεύτηκαν και μορφώθηκαν όλα τα ορφανά

Ø  Το 1829 ίδρυσε το πρώτο Αρχαιολογικό Μουσείο στην Αίγινα.

Ø Τέλος απέφυγε σκοπίμως την ίδρυση Πανεπιστημίου, για να υπάρξουν πρώτα απόφοιτοι μιας άρτιας Μέσης Εκπαίδευσης.

Γι΄ αυτόν η παιδεία αποτελούσε τη «ροδόχρουν ελπίδα του έθνους».  Με τον τρόπο αυτό (φροντίζοντας για την παιδεία και την εξασφάλιση πόρων), πίστευε πως οι Έλληνες θα απαλλάσσονταν από τη δουλεία της εκμετάλλευσης των λίγων και θα καθίσταντο έτοιμοι να απολαύσουν πλήρη πολιτικά δικαιώματα.                            

 

ΕΞΩΤΕΡΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ

Ερχόμενος στην Ελλάδα, ο Καποδίστριας δεν ήταν καθόλου ευχαριστημένος με το πρωτόκολλο της 18ης Νοεμβρίου 1828, που έθετε τον Μοριά και τις Κυκλάδες υπό την προσωρινή εγγύηση των Συμμάχων. Με τον φόβο ότι οι Άγγλοι θα περιόριζαν την Ελλάδα σε αυτά τα σύνορα, οργάνωσε τακτικό στρατό συνεχίζοντας τον πόλεμο με την Οθωμανική Αυτοκρατορία στη Στερεά Ελλάδα με στρατηγούς τον αδερφό του Αυγουστίνο Καποδίστρια, τον Ρίτσαρντ Τσορτς και τον Δημήτριο Υψηλάντη.

Με τη νικηφόρα μάχη της Πέτρας το Σεπτέμβριο του 1829, τερματίστηκαν τα πολεμικά γεγονότα της επανάστασης και εξασφαλίστηκε η ελληνική κυριαρχία στη Στερεά Ελλάδα, ενώ με τη γαλλική συνδρομή η Πελοπόννησος εκκαθαρίστηκε απ' τα στρατεύματα του Ιμπραήμ. Το πρωτόκολλο του Λονδίνου (1829) αναγνωρίζει ως σύνορα της Ελλάδας τη γραμμή Παγασητικού – Αμβρακικού, αλλά όχι ελληνική ανεξαρτησία, αντίθετα αυτονομία με καταβολή φόρου υποτελείας στον Σουλτάνο.

Ανήσυχη από τις επιτυχίες της Ελλάδας και της Ρωσίας η Μεγάλη Βρετανία έσπευσε να συμφωνήσει στη συνοριακή γραμμή Άρτας - Βόλου και το σημαντικότερο στην ανεξαρτησία. Μετά από διαπραγματεύσεις υπογράφηκε το πρωτόκολλο του Λονδίνου, με το οποίο αναγνωριζόταν η ανεξαρτησία της Ελλάδας, η οποία θα εκτεινόταν νότια της συνοριακής γραμμής που όριζαν οι ποταμοί Αχελώος και Σπερχειός, αφήνοντας εκτός την Αιτωλία και την Ακαρνανία. Ο Καποδίστριας συμφωνεί με την ανεξαρτησία, αλλά αντιδρά στα ζητήματα της εκκένωσης περιοχών που είχε απελευθερώσει ο ελληνικός στρατός. Έτσι… Τον Σεπτέμβριο του 1831 (13 μέρες πριν τη δολοφονία του), με το νέο Πρωτόκολλο του Λονδίνου, αλλάζει οριστικά προς το συμφέρον της Ελλάδας η συνοριακή γραμμή.

Κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησης του, ο Καποδίστριας λόγω της ισχνής οικονομικής κατάστασης του κράτους επιχείρησε να συνάψει δάνειο με τράπεζες του εξωτερικού, προσπάθεια που δεν ευοδώθηκε λόγω των αντιδράσεων της Μεγάλης Βρετανίας.

Ως κυβερνήτης ο Καποδίστριας αρνήθηκε να δεχθεί μισθό, όπως επίσης αρνήθηκε χρηματική αποζημίωση από τον Τσάρο για να μην κατηγορηθεί από τους αντιπάλους του για μεροληψία απέναντι στη Ρωσία, ενώ διέθεσε όλη του την περιουσία για τους σκοπούς του κράτους.

ANTIΠΟΛΙΤΕΥΣΗ

Πέραν των πιεστικότατων οικονομικών, κοινωνικών και διπλωματικών προβλημάτων, ο Καποδίστριας είχε να αντιμετωπίσει δύο σημαντικά εμπόδια στην πολιτική του για την οικοδόμηση του νεοπαγούς ελλαδικού κράτους: πρώτον την εχθρότητα της Γαλλίας (μετά το 1830) και της Αγγλίας, τα γεωστρατηγικά συμφέροντα των οποίων στην Ανατολική Μεσόγειο κινδύνευαν από την προοπτική δημιουργίας ενός νέου και δυναμικού ναυτικού και εμπορικού κράτους έξω από τον έλεγχό τους ή, χειρότερα, υπό την επιρροή της Ρωσίαςˑ δεύτερον, τους φατριασμούς και τα τοπικιστικά, οικονομικά και πολιτικά συμφέροντα των κοτζαμπάσηδων, Φαναριωτών και πλοιοκτητών, οι οποίοι και επεδίωκαν διατήρηση των προνομίων και συμμετοχή στη νομή της εξουσίας. Εν τέλει ο συνδυασμός των παραπάνω παραγόντων προετοίμασε το έδαφος και οδήγησε στην πολιτική και φυσική εξόντωση του πρώτου Κυβερνήτη της Ελλάδας στις 27 Σεπτεμβρίου 1831.

Οι πολιτικοί του αντίπαλοι τον κατηγορούσαν για δεσποτισμό, καθώς δεν δεχόταν να παρουσιάσει συνταγματικό χάρτη, ενώ καθυστερούσε τη διενέργεια εθνοσυνέλευσης. Ο ίδιος, απαντώντας στις αιτιάσεις, μίλησε για άλλες προτεραιότητες, όπως η ίδρυση σχολείων και διανομή καλλιεργήσιμων γαιών στους φτωχούς ακτήμονες. Κέντρο του αντικαποδιστριακού αγώνα έγινε η Ύδρα, έδρα των πλοιοκτητών και πιο συγκεκριμένα της οικογένειας Κουντουριώτη που είχε με το μέρος της τους αγωνιστές Μιαούλη, Σαχτούρη, Τομπάζη, Κριεζήδες. Βασικός λόγος για την αντίδραση των Υδραίων πλοιοκτητών ήταν η απαίτηση τους για την «άνευ αναβολής» καταβολή αποζημιώσεων για τις μεγάλες ζημιές και απώλειες των πλοίων τους κατά τη διάρκεια της Επανάστασης. Αναγνωρίζοντας αμέσως το δίκαιο αίτημα, ο Καποδίστριας υποσχέθηκε ότι μόλις θα βελτιώνονταν τα οικονομικά της χώρας, η Ύδρα θα έπαιρνε «το μερίδιόν της καθ’ όσον το δίκαιον απαιτούσε». Οι Υδραίοι, όμως, απαιτούσαν την άμεση καταβολή αυτών των αποζημιώσεων, πράγμα που ήταν αδύνατον λόγω της οικτρής οικονομικής κατάστασης του κράτους. Στην Ύδρα, επιπλέον, κατέφυγαν ο ηγέτης του Αγγλικού κόμματος, Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος, και οι Σπυρίδων Τρικούπης, Αναστάσιος Πολυζωίδης και Αλέξανδρος Σούτσος, έχοντας την ηθική συμπαράσταση του φιλογάλλου Κοραή. Η Γαλλία και η Αγγλία, θεωρώντας τον Καποδίστρια ως φίλα προσκείμενο στη Ρωσία, ενθάρρυναν τους αντιπολιτευόμενους.

Πυρπόληση του ναυστάθμου

Αποκορύφωμα αυτής της αντιπαράθεσης ήταν η μαύρη σελίδα της πυρπόλησης του στόλου στην Ύδρα την 1η Αυγούστου 1831 από τον ναύαρχο Μιαούλη σε συνεργασία με τους Αγγλογάλλους. Ο ίδιος ο Καποδίστριας είχε γνώση για τους σχεδιασμούς των συγκεκριμένων ξένων δυνάμεων εναντίον του. Στις 31 Ιουλίου 1831, σε επιστολή του προς τον Γάλλο ναύαρχο Lalande, που υπηρετούσε στην Ελλάδα, του αποκάλυψε ότι γνώριζε όλες τις δολοπλοκίες των Άγγλων και των Γάλλων: «Εγώ δε, και τις δολοπλοκίες όλων σας τις εγνώριζα, αλλά έκρινα ότι δεν έπρεπε με κανένα τρόπο να κόψω το νήμα της συνεργασίας μαζί σας, γιατί έδινα προτεραιότητα στην ανόρθωση και στην ανασυγκρότηση της Ελλάδος. Αν έκοβα τις σχέσεις με τις λεγόμενες «προστάτιδες» Δυνάμεις, τούτο θα ήταν εις βάρος της Ελλάδος και δεν ήθελα με κανένα τρόπο να προσθέσω βάρος και στη συνείδησή μου. Και άφησα τα πράγματα να λαλήσουν μόνα τους …». Στις 14 Σεπτεμβρίου 1831, έστειλε στον Έλληνα πρέσβη στο Παρίσι, πρίγκηπα Α. Σούτσο, επιστολή με την οποία διαμαρτύρεται με αγανάκτηση και του ζητά να προβεί σε σχετικά διαβήματα στη γαλλική κυβέρνηση, για την πρωτοφανή και ανεπίτρεπτη ανάμιξη των Γάλλων και των Άγγλων αξιωματικών στις φοβερές αντικυβερνητικές ενέργειες της Ύδρας και της Μάνης και για την απροκάλυπτη σύμπραξη και τη βοήθειά τους προς τους ταραχοποιούς.

ΔΟΛΟΦΟΝΙΑ

Ύστερα από ανταρσία στη Μάνη, φυλακίστηκε στο Ναύπλιο ο Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης. Αυτό είχε αποτέλεσμα ώστε οι Κωνσταντίνος και Γεώργιος Μαυρομιχάλης, αδελφός και γιος του Πετρόμπεη αντίστοιχα, να εφαρμόσουν το μανιάτικο έθιμο της βεντέτας. Το πρωί της 27ης Σεπτεμβρίου 1831, ο κυβερνήτης Ιωάννης Καποδίστριας, πηγαίνει να παρακολουθήσει την κυριακάτικη Θεία Λειτουργία στον ναό του Αγίου Σπυρίδωνος στο Ναύπλιο (Ανάπλι η λαϊκή του ονομασία).  Όμως έξω από την εκκλησία…

Στο δημοτικό τραγούδι ο λαός μας πάντα εκφράζεται με το θυμικό του. Στην πραγματικότητα όμως τα γεγονότα διαδραματίστηκαν διαφορετικά.

Οι Μαυρομιχαλαίοι τον πυροβόλησαν με μια σφαίρα στο κεφάλι και τον μαχαίρωσαν θανάσιμα στην κοιλιά, μαζί με την αρωγή του αστυνομικού Ιωάννη Καραγιάννη, του οποίου η σφαίρα αστόχησε να χτυπήσει τον Κυβερνήτη και καρφώθηκε στον τοίχο, βουβός μάρτυρας ως σήμερα του εγκλήματος. Οι σωματοφύλακές του  σκότωσαν επιτόπου τον Κωνσταντίνο και το αγριεμένο  πλήθος έριξε το πτώμα του στη θάλασσα. Ο Γεώργιος Μαυρομιχάλης κατέφυγε στη γαλλική πρεσβεία, από όπου και παραδόθηκε στις αρχές για να δικαστεί, ύστερα από την επιμονή του πλήθους που είχε συγκεντρωθεί και απειλούσε να την κάψει. Τελικώς καταδικάστηκε σε θάνατο και τουφεκίστηκε λίγες μέρες αργότερα. Ο τραγικός θάνατος του Καποδίστρια βύθισε σε θλίψη τον γεωργικό πληθυσμό, ενώ αντίθετα στην Ύδρα δέχτηκαν την είδηση με πανηγυρισμούς.

Έχει υποστηριχθεί ότι καταλυτικό ρόλο στη δολοφονία του διαδραμάτισαν οι ξένες δυνάμεις. Αμέσως μετά  την εξουσία ανέλαβε  τριμελής προσωρινή Διοικητική επιτροπή, που απαρτιζόταν από τους: Αυγουστίνο Καποδίστρια, Θεόδωρο Κολοκοτρώνη και Ιωάννη Κωλέττη. Αρκετά αργότερα, το 1840, ο ίδιος ο Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης, ακούγοντας κάποιον να κατηγορεί τον Καποδίστρια, φέρεται να είπε τούτα τα λόγια: «Δεν μετράς καλά φιλόσοφε …Ανάθεμα στους Αγγλογάλλους που ήταν η αιτία κι εγώ έχασα τους δικούς μου, και το Έθνος έναν άνθρωπο που δε θα τόνε ματαβρεί, και το αίμα του με παιδεύει ως τώρα …». Για τη δολοφονία του Καποδίστρια, ο Ελβετός φιλέλληνας, φίλος του Καποδίστρια και ευεργέτης της επανάστασης, Ι.Γ. Εϋνάρδος είπε: «Όστις δολοφόνησε τον Καποδίστρια, δολοφόνησε την πατρίδα του. Ο θάνατός του είναι συμφορά για την Ελλάδα και δυστύχημα ευρωπαϊκόν».

Μετά από τη δολοφονία του Ιωάννη Καποδίστρια τη θέση του κυβερνήτη ανέλαβε ο αδελφός του Αυγουστίνος Καποδίστριας, ως πρόεδρος της προαναφερθείσας Διοικητικής Επιτροπής που διόρισε η Γερουσία, όμως παραιτήθηκε στις 28 Μαρτίου 1832. Τη σορό του Καποδίστρια τη μετέφερε ο αδελφός του στην Κέρκυρα, όπου και ενταφιάστηκε στη Μονή Πλατυτέρας.

                                         

ΚΡΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΤΙΜΕΣ

Σχετικά με την προσωπικότητα του Καποδίστρια έχουν εκφραστεί από τους ιστορικούς αντικρουόμενες απόψεις. Από τους παλαιότερους, ο κόμης Γκομπινώ τον συγκαταλέγει στους τρεις μεγαλύτερους διπλωμάτες της εποχής μαζί με τον Μέτερνιχ και τον Ταλλεϋράνδο, σπουδαίο Γάλλο διπλωμάτη. Ο Σπυρίδων Τρικούπης, στενός συνεργάτης του Καποδίστρια, εκφράζεται μεν θετικά, δεν παραλείπει όμως να τον κατηγορήσει για την κατάλυση του Συντάγματος.

Σε γενικές γραμμές οι περισσότεροι ιστορικοί θεωρούν σημαντικό το έργο του Καποδίστρια, χωρίς να παραλείπουν να αναφέρουν όμως την αυταρχικότητα με την οποία άσκησε την εξουσία. Η φιλοπατρία του αναγνωρίζεται από σχεδόν όλους τους ιστορικούς. Σχετικά με τη φιλοπατρία του, ο Τάκης Σταματόπουλος συμπεραίνει πώς «για να είμαστε δίκαιοι δεν μπορούμε να αρνηθούμε την αγαθή πρόθεσή του, την καταπληκτική και φιλότιμη εργατικότητά του να δημιουργήσει κράτος από το χάος».   

Είχε τιμηθεί πλείστες φορές από τον Τσάρο Αλέξανδρο και είχε ανακηρυχθεί επίτιμος δημότης του καντονιού Βω με πρωτεύουσα τη Λοζάνη. Σήμερα πολλοί δρόμοι και πλατείες φέρουν το όνομά του. Ο Κρατικός Αερολιμένας Κερκύρας ονομάζεται «Ιωάννης Καποδίστριας», ενώ από το 1911, κατόπιν επιθυμίας του ευεργέτη Ιωάννη Δόμπολη, το Εθνικό Πανεπιστήμιο Αθηνών μετονομάστηκε σε «Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών» και στα Προπύλαια μάλιστα υπάρχει ανδριάντας του. Επίσης, η μορφή του Καποδίστρια απεικονίζεται στο κέρμα των 20 λεπτών του ευρώ, όπως και στο χαρτονόμισμα των 500 δραχμών (1983-2001). «Ιωάννης Καποδίστριας» (ή Σχέδιο Καποδίστρια) ονομάζεται και το πρόγραμμα σχετικά με τις μεταρρυθμίσεις στην τοπική αυτοδιοίκηση που ξεκίνησε με πρωτοβουλία της κυβέρνησης Σημίτη.

-Στις 21 Σεπτεμβρίου 2009 πραγματοποιήθηκαν τα αποκαλυπτήρια προτομής του Καποδίστρια στη Λοζάνη της Ελβετίας.  

-Στο εξοχικό της οικογένειάς του στην Κέρκυρας, λειτουργεί το Μουσείο Καποδίστρια, όπου φυλάσσονται κειμήλια και προσωπικά του αντικείμενα. Στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο, στην Αθήνα, εκτίθενται επίσης προσωπικά αντικείμενα του Κυβερνήτη, καθώς και το γραφείο του.

-Επιπλέον, την 24η Φεβρουαρίου 2007, στην Κέρκυρα, οι Δήμοι Κερκυραίων, Αίγινας, Ναυπλίου (Ελλάδα), Αμμόχωστου (Κύπρος, από την καταγωγή της μητέρας του), και Koper-Capodistria (Σλοβενία, από την καταγωγή του πατέρα του) αποφάσισαν και συνέστησαν το Δίκτυο Πόλεων «Ιωάννης Καποδίστριας». Το παραπάνω δίκτυο συγκροτήθηκε από τις πόλεις ή χώρες στις οποίες έζησε και έδρασε ο Ιωάννης Καποδίστριας και στόχος του είναι η προαγωγή της προσωπικότητας και του έργου του Κυβερνήτη τόσο σε τοπικό, όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

-Ο Θουκυδίδης είπε: «Έχουμε ηττηθεί ως άνθρωποι από τα τρία ισχυρότερα πάθη: την Δόξα, τον Φόβο, το Συμφέρον»… Αυτά τα λόγια αποτυπώνουν τις εμμονές της ανθρώπινης φύσης, που όσοι αιώνες κι αν περάσουν, δεν πρόκειται να μην πρωταγωνιστούν σε σημαντικά γεγονότα της ιστορίας.

Στη ζωή του Ιωάννη Καποδίστρια, του πρώτου Κυβερνήτη του νεοσύστατου ελληνικού κράτους, αυτά τα ανθρώπινα πάθη κυριάρχησαν, από μέρους των αντιπάλων του και των εχθρών του.

Την ιστορική στιγμή που ένα κράτος γεννιέται από τις στάχτες του ο χαρισματικός ηγέτης πρέπει να γνωρίζει τα προτερήματα και τις παθογένειες του λαού του, να έχει όραμα, μεθοδικότητα και να παίρνει τα ρίσκα του με αυταπάρνηση έναντι εσωτερικών κι εξωτερικών συμφερόντων, με όποιο κόστος… Αυθεντικός εκσυγχρονιστής, αμετακίνητος στο όραμά του , ο Ιωάννης Καποδίστριας, ήταν ο άνθρωπος των γενναίων επιλογών, με αποκορύφωμα ακόμη και την επιλογή ενός τραγικού θανάτου.

Η Ιστορία τείνει να επαναλαμβάνεται, τα βιβλία της φυλής μας έχουν καταγράψει ανάλογες φωτεινές προσωπικότητες, όμως πλέον στην εποχή μας αποτελούν είδος προς εξαφάνιση…                                           

Ας ελπίσουμε ότι θα αναδειχθούν όποτε παραστεί ανάγκη…