ΒΑΣΙΛΗΣ ΡΟΥΒΑΛΗΣ
Καποδίστριας – Φόσκολο: Μια σχέση με ορίζοντα την Ελλάδα
Κείμενο με αφορμή την επέτειο των 250 χρόνων από τη γέννηση του Κυβερνήτη
Ο Ιωάννης Καποδίστριας (1776-1831) συνέδεσε την πολιτική διαδρομή του, σε ό,τι αφορά την επίτευξη της ελληνικής κρατικής οντότητας, με την επιλογή διαφορετικών πεδίων δράσης. Ανάμεσα στις βασικές προτεραιότητές του περιέλαβε την εκπαίδευση και τον πολιτισμό, άρρηκτα συνδεδεμένες με το πολιτικό του πιστεύω: τον εξευρωπαϊσμό των Ελλήνων, έναν μετριοπαθή φιλελευθερισμό και τον στρατηγικό προσανατολισμό προς τη Ρωσία.[1] Η αντίληψη αυτή προϋπέθετε ότι η διπλωματία όφειλε να αξιοποιεί όλους τους διαθέσιμους μηχανισμούς για την επίτευξη των στόχων αυτών. Η επαφή του Καποδίστρια με τον ποιητή Ούγκο Φόσκολο —και κατ’ επέκταση με ό,τι εκείνος εξέφραζε ως εξέχουσα πνευματική μορφή[2] ευρωπαϊκής εμβέλειας— μπορούσε ν’ αποφέρει πολλαπλούς καρπούς.
Στην αμφιταλαντευόμενη
δεσποτική Ευρώπη της εποχής, το όνομα του Φόσκολο είχε ιδιαίτερη βαρύτητα στους
κύκλους της διανόησης˙ από αυτούς αναδύονταν προσωπικότητες και ιδέες, εκκολάπτονταν
πολιτικές πρακτικές με αντίκτυπο στην κοινωνική κινητικότητα. Αντιθέτως, στον
επαναστατημένο ελληνικό χώρο, ο ποιητής παρέμενε σχεδόν άγνωστος: ένας γόνος
μεικτού γάμου, ανάμεσα σε έναν Ιταλό-Κερκυραίο γιατρό βενετοκρητικής καταγωγής και
μια Ζακυνθινή.[3]
Το «Ελληνικό Ζήτημα»
όπως ονομάστηκε η διαχείριση της υπόθεσης γύρω από την ανεξάρτητη πολιτική και
πολιτειακή συγκρότηση των Ελλήνων στη Βαλκανική και στην Ανατολική Μεσόγειο,
αποτέλεσε κεντρικό πεδίο δράσης στη σταδιοδρομία του Καποδίστρια. Αντίστοιχα,
απασχόλησε τον Φόσκολο μέσα από το πρίσμα του φιλελληνισμού στις ευρωπαϊκές
πρωτεύουσες.
Πρόσωπο δημόσιο,
εμπνευσμένο από τις αρχές της Γαλλικής Επανάστασης και του ανθρωπιστικού Διαφωτισμού,
ο Καποδίστριας οραματίστηκε μιαν Ευρώπη πιο ελαστική και φιλελεύθερη, εντός
πάντοτε του πολιτικού πλαισίου του 19ου αιώνα, με έμπρακτη στήριξη των εθνοτήτων.
Εργάστηκε με σύνεση και επαγγελματισμό, αρχικά για την υπόθεση του πρώτου
ελληνικού κρατιδίου, αυτού των Ιονίων Νήσων, και στη συνέχεια για την
προετοιμασία του Ελληνικού Αγώνα και την άσκηση των καθηκόντων του ως
κυβερνήτη.
Ο Νικολό Ούγκο Φόσκολο (1778-1827)[4] ταύτισε
την παιδική ηλικία του με το νησί της Ζακύνθου: εκεί γεννήθηκε κι εκεί μίλησε
τη μητρική γλώσσα του.[5]
Από εκεί μετακινήθηκε στο Σπλιτ της Δαλματίας και, κατόπιν, εξαναγκάστηκε να εγκατασταθεί
στην Ιταλία. Στη Βενετία ανδρώθηκε και μορφώθηκε, βιώνοντας από κοντά την τριβή
ανάμεσα στη σκληρή εξουσία και τη ρεαλιστική καθημερινότητα της κοινωνίας. Ο
Φόσκολο υπήρξε ταυτόχρονα Έλληνας και Ιταλός, με διττή πολιτισμική ταυτότητα
και συνείδηση. Πολέμησε εθελοντικά,[6]
τόσο κυριολεκτικά στα πεδία των μαχών όσο και πνευματικά μέσω του έργου του,
στο πλευρό της Ιταλίας, κατά την περίοδο προετοιμασίας του Risorgimento. Τα αιτήματα για εθνική ανεξαρτησία, αλληλεγγύη των λαών
και κοινωνική ισότητα, τον έφεραν αντιμέτωπο με τις συμπληγάδες του
ναπολεόντειου απόηχου, της αυστροουγγρικής επιθετικότητας και της διαρκούς
απειλής παλινόρθωσης της μοναρχίας.
Τόσο ο Καποδίστριας όσο
και οι ποιητές Φόσκολο, Σολωμός και Κάλβος ανήκαν στην ίδια ιστορική στιγμή,
κινούνταν ανάμεσα στα Επτάνησα και την Ιταλία και εκτίθεντο σε ανατρεπτικές
ιδέες, νέα ιδεολογικά σχήματα και συλλογικές αναζητήσεις στην εποχή των αναδυόμενων
εθνικών κρατών. Ασφαλώς, όλοι διέθεταν ευρεία μόρφωση και, σε ό,τι αφορούσε την
ελληνική ταυτότητά τους, πίστευαν σε οργανική σύνδεση με έναν κόσμο απλωμένον
σε γεωγραφικές συντεταγμένες όχι ακριβώς οροθετημένες. Ο πολιτικός
και οι ποιητές μοιράζονταν την κοινή αίσθηση τοπικότητας, όπου τα
νησιά-πατρίδες τους αποτελούσαν αναπόσπαστο μέρος μιας ευρύτερης χωροχρονικής
συνθήκης: τα Επτάνησα, ενταγμένα στη βενετική επικράτεια, επί τέσσερις αιώνες, λειτουργούσαν
ως χώρος οσμώσεων και αλληλοεπιδράσεων, ένα εκκρεμές ανάμεσα στην Ανατολή και τη
Δύση.
Οι «διαδρομές» του
Φόσκολο και του Καποδίστρια συναντήθηκαν ουσιαστικά μέσα από την επιστολική
επικοινωνία τους. Τους συνέδεε αμοιβαιότητα και κοινές αφετηρίες… Ο
Καποδίστριας γνώριζε τη ρητορική του ποιητή για τη γόνιμη συνάρτηση κοινωνίας
και λογοτεχνίας καθώς και τις ελευθερόφρονες ανησυχίες του για την πολιτική
αφύπνιση στην ιταλική χερσόνησο. Και οι δύο επιθυμούσαν να συμβάλουν στη
συγκρότηση μιας πατρίδας. O μεν αμφισβητήθηκε
δολοφονούμενος, ο δε ποτέ δεν έλαβε θέση στο νεοελληνικό λογοτεχνικό πάνθεον.[7]
Το σύνολο του έργου του
Φόσκολο, πεζού και ποιητικού, διατρέχει αυτή η επιθυμία. Η δυναμική και
πολυσύνθετη προσωπικότητά του αντανακλά την αξία του ατόμου και της πνευματικής
στάσης του. Ενδεικτικά αναφέρονται οι ωδές και τα σονέτα (Poesie, 1803) και το επιστολικό μυθιστόρημα Ultime lettere di Jacopo Ortis (οριστική έκδοση, 1817), όπου αφενός διεκδικεί την
ελληνικότητά του (με αναφορές στη Ζάκυνθο αλλά και στην κλασική μυθολογία και
την Οδύσσεια) και αφετέρου καλεί τους λογίους να θέσουν τη γραφή τους
στην υπηρεσία της αλήθειας και της κοινωνικής προόδου.[8]
Κατά τα έντεκα χρόνια
της εξορίας του στο Λονδίνο, ο ποιητής ασχολήθηκε εντατικά με τον σχολιασμό
σύγχρονων κοινωνικοπολιτικών γεγονότων.[9] Εμποτισμένος
από τις αρχές της Γαλλικής Επανάστασης, πίστευε ότι η επαναστατική στάση του θα
συνεισέφερε στη διαμόρφωση ενός δικαιότερου ευρωπαϊκού πλαισίου, ενάντια στην επιβολή
των αυτοκρατορικών καθεστώτων. Η μεταστροφή της θέσης του απέναντι στον
Ναπολέοντα —από αρχική υποστήριξη[10] σε
σφοδρή κριτική— μαρτυρεί το πολιτικό ήθος του.
Η πρώτη επιστολή που
εξετάζεται εδώ στάλθηκε από τον Καποδίστρια τον Απρίλιο του 1815, λίγους μήνες
πριν από την ανακήρυξη του Ηνωμένου Κράτους των Ιονίων Νήσων. Ο Φόσκολο βρισκόταν
στην Ελβετία ως αυτοεξόριστος, ερχόμενος από το Μιλάνο,[11]
και κυνηγημένος από τους Αυστριακούς. Ο Καποδίστριας εμπιστευόταν το φοσκολικό
περίγραμμα, το κύρος και τον πατριωτισμό του, χάρη στο οποίο θα μπορούσε να συμβάλει
στο διπλωματικό παρασκήνιο[12]
για το καθεστώς των Ιόνιων Νησιών. Οι δύο άνδρες συναντήθηκαν[13]
τον Δεκέμβριο του 1815 επιβεβαιώνοντας την αμοιβαία εκτίμησή τους. Μάλιστα, ο
Καποδίστριας τον διευκόλυνε για την έκδοση διαβατηρίου[14]
ώστε να φθάσει στο Λονδίνο.
Γράφει χαρακτηριστικά
στην επιστολή του: «Στο Λονδίνο να σκέφτεστε την Πατρίδα μας. Μόνο δίπλα της
θα μπορέσετε να βρείτε δικαιωμένη ανάπαυση. Όμως, αυτή η πατρίδα για να
μπορέσει να σας δεχθεί, πρέπει να καταστεί πιο φιλόξενη απ’ όσο υπήρξαν, λόγω
των περιστάσεων, οι ιταλικές περιοχές όπου εσείς έχετε αφήσει έντονο το
αποτύπωμα του ονόματός σας. Τα νησιά μας, φίλε μου, υπήρξαν και συνεχίζουν
απειλούμενα από την αυστριακή κυριαρχία. Ό,τι ήταν δυνατόν να γίνει από πλευράς
μου ώστε ν’ απομακρυνθεί οριστικά μια τέτοια απειλή, το έπραξα. Ελπίζω ετούτο
να καταλήξει με τιμή. Διεκδίκησα για εμάς τη μοίρα που μας ανήκει: τη
συγκρότηση της Δημοκρατίας μας, υπό την εγγύηση όλων των Μεγάλων Δυνάμεων και,
ιδιαίτερα, της Αγγλίας…».
Το στοιχείο που σημασιοδοτεί
την επιστολή είναι η επιβεβλημένη –απροκάλυπτη– ώθηση στον ποιητή ώστε να
ενεργήσει στοχευμένα. Σημειώνει με ένταση ο Καποδίστριας: «Εάν, πάντως,
τεθεί εκ νέου το ζήτημα στο Λονδίνο, κάτι που θεωρώ πιθανό, μιλήστε και μιλήστε
με αποφασιστικότητα˙ και παρακινήστε κι άλλους να μιλήσουν. Η Πατρίδα μας θα
σας το αναγνωρίσει...».
Ο ποιητής διέμεινε στο
Λονδίνο από τον Φεβρουάριο του 1816, έχοντας στον ορίζοντά του την προοπτική
επιστροφής και μετεγκατάστασής του στη Ζάκυνθο.[15] Πέρα
από τον αναπόφευκτο συναισθηματισμό που τον διακατείχε, καθοριστική υπήρξε και η
απογοήτευσή του από τις επιλογές και τα περιθώρια δράσης του, τόσο ως
αυτοεξόριστου όσο και ως πολιτικής φυσιογνωμίας μέσα στις εκάστοτε συγκυρίες. Πάντως, στο ενδιάμεσο αυτό διάστημα, ο Καποδίστριας τον προσέγγισε εκ νέου
για ένα ακόμη φλέγον ζήτημα: την πώληση της Πάργας από τους Άγγλους στον Αλή πασά.
Η υπόθεση εμπεριείχε σαφείς σκοπιμότητες, τις οποίες ο Καποδίστριας επιδίωκε ν’
αντιμετωπίσει αξιοποιώντας το διπλωματικό κύρος του˙ η στάση του Φόσκολο υπήρξε
εμφατική και ενεργή: με αναφορά που συνέταξε στις 11 Φεβρουαρίου 1820,[16] αποδεχόταν
την ανάληψη πληρεξουσιότητας προκειμένου να συνδράμει τους Παργίους που είχαν
μεταβεί επισήμως στο Λονδίνο. Ως απτό αποτέλεσμα της παρέμβασής του
Φόσκολο καταγράφεται η δημοσιοποίηση, τόσο στη Βουλή των Κοινοτήτων όσο και στον
περιοδικό Τύπο, των σκληρών αποικιακών πρακτικών που εφάρμοζε ο Τόμας Μέτλαντ σε
βάρος των Επτανησίων.
Μέσα από την
αλληλογραφία των δύο ανδρών[17] αναδεικνύεται
η κοινή πεποίθησή τους, ότι η πολιτική δράση οφείλει να αξιοποιεί κάθε
διαθέσιμο μέσο. Ο πολιτισμός, η παιδεία και η πνευματική παρέμβαση συνιστούν
ισχυρά «χαρτιά» στη σκακιέρα της πολιτικής, ικανά να επηρεάσουν συνειδήσεις και
ιστορικές εξελίξεις. Ο ιδεαλισμός του Καποδίστρια συνδυαζόταν με
στοιχεία πραγματιστικής και στοχευμένης πολιτικής πρακτικής.[18] Η
ίδρυση της Φιλομούσου Εταιρείας στη Βιέννη, η μέριμνα για τις σπουδές νέων σε
ευρωπαϊκά πανεπιστήμια, καθώς και η «εκπαιδευτική προετοιμασία» για τον Αγώνα
–στην οποία εντασσόταν η ελληνική παράδοση και η Ορθόδοξη Εκκλησία– συγκροτούν το
πρότυπο που ήθελε να προτάξει. Σε αυτό το πλαίσιο, ο Φόσκολο συνέπλευσε
στρατηγικά με τον Καποδίστρια˙ κατά κύριο λόγο ωθούμενος από τη σταδιακή ενδυνάμωση
του επτανησιακού πατριωτισμού του, σε τέτοιον βαθμό ώστε να παρακινηθεί από την
ιδέα να επιστρέψει στον ελλαδικό χώρο ως μαχητής της ανεξαρτησίας, το 1824.[19]
Οι δύο άνδρες δεν έμελλε
ξανά να συναντηθούν,[20] συγκεκριμένα
όταν ο Καποδίστριας βρέθηκε στο Λονδίνο με την ιδιότητα του Κυβερνήτη της
Ελλάδας (Αύγουστος 1827). O Φόσκολο ήταν βαριά
ασθενής.[21]
Σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα, απεβίωσε.
::
ΔΥΟ ΕΠΙΣΤΟΛΕΣ ΜΕΤΑΞΥ Ι. ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑ & U. FOSCOLO
Οι επιστολές, γραμμένες στα ιταλικά, προέρχονται
από την έκδοση Δαφνής, Κώστας (Επίμ.) (1986). Αρχείον Ιωάννου Καποδίστρια,
τ. Ζ΄. Κέρκυρα: Εταιρεία Κερκυραϊκών Σπουδών, σ. 233-237. Οι μεταφράσεις
έγιναν από τον υπογράφοντα Β.Ρ. Η πρώτη απευθύνεται στον Φόσκολο κατά την περίοδο
των διπλωματικών ζυμώσεων πριν από την ανακήρυξη των Επτανήσων ως Ηνωμένο
Κράτος των Ιονίων Νήσων, με τη συνθήκη του Παρισιού (15 Οκτωβρίου 1815). Η
δεύτερη αφορά τις πολιτικές ίντριγκες οι οποίες οδήγησαν σε πώληση της περιοχής
της Πάργας από τους Άγγλους κυριάρχους στον Αλή πασά της Ηπείρου, με όσες
αρνητικές συνέπειες αλλά και ωφέλιμες πτυχές προέκυψαν στη δρομολόγηση της
πορείας του Αγώνα, τρία χρόνια αργότερα.
1.
Vienna 22 Αprile / 4 Μaggio 1815
Rispettabile amico,
La vostra lettera
segnata da Roveredo li 8 aprile, mi è pervenuta. L’altra da Milano mi
annunziava egualmente le angustie nelle quali vi siete trovato. Sempre degno
del nome di uomo libero, di figlio di libera terra, e di Greco, lo siete a più
titoli in questa occasione, e per la risoluzione che avete presa, e pei
principj che l’hanno diretta, e per lo scopo al quale tendono.
- Ho dato pronta
risposta alla prima vostra. Eccovi la presente. Vi sarà trasmessa dal signor
barone di Krudener, incaricato d’affari di Sua Maestà l’imperatore delle Russie
a Zurigo. Amico mio per cuore, per ispirito e per carattere, ferà presso di voi
le mie veci. - vi scriverà -viprocurerà il passaporto. - Andate a Londra;
andateci il più presto che potete.
- A Londra pensate alla Patria
nostra. Nel suo seno soltanto potrete trovare onorato riposo. Ma questa patria
per accogliervi deve essere fatta più ospitale, che non lo furono per le
circostanze le italiche contrade, che voi avete riempito del vostro nome. E
bene le Isole nostre, amico mio, sono state e sono minacciate dell’austriaca
dominazione.
- Tutto quello che da me
si poteva fare per allontanare da esse per sempre una tanta calamità, è stato
messo in opera. Spero di uscirne onorevolmente. Ho dimandato per noi la sorte a
cui abbiamo diritto: la nostra Repubblica sotto gli auspicj di tutte le
Potenze, e sotto quelli più particolarmente dell’lnghitterra, di cui lo scettro
è il tridente di Nettuno. Nulla si è deciso fin’ora; e quello che posso dirvi
si è: che o nessuna risoluzione si prenderà per ora - o quella che può meglio
conciliarsi coi nostri voti.
- Se però a Londra si
aprirà di nuovo questa discussione, come parmi probabile, parlate, e parlate
forte; e fate parlare. La Patria nostra vi sarà riconoscente. Scrivetemi: le vostre
lettere potranno passare sicuramente per la missione Russa. Sia con voi la
benedizione della Patria nostra. I miei voti vi accompagnano: partono dal
cuore.
Tutto vostro,
CAPODISTRIA
1.
Βιέννη 22 Απριλίου / 4 Μαΐου 1815
Αξιότιμε φίλε,
Έλαβα την επιστολή σας
από το Ροβερίγκο, με ημερομηνία 8 Απριλίου. Η άλλη, από το Μιλάνο, με είχε ήδη
ενημερώσει για τις δυσκολίες και τις στερήσεις που αντιμετωπίσατε. Πάντα
αντάξιος του ονόματος του ελεύθερου ανθρώπου, γιου ελεύθερης γης και Έλληνα,
αποδεικνύεστε και σε αυτή την περίσταση, τόσο με την απόφαση που λάβατε όσο και
με τις αρχές που σας καθοδήγησαν και τον σκοπό που υπηρετείτε.
Απάντησα άμεσα στην
πρώτη σας επιστολή. Σας στέλνω τώρα και την παρούσα, η οποία θα σας παραδοθεί
μέσω του βαρόνου ντε Κρυντένερ, επιτετραμμένου των υποθέσεων της Αυτού
Μεγαλειότητας του Αυτοκράτορα της Ρωσίας στη Ζυρίχη. Άνθρωπος της εμπιστοσύνης
μου, τόσο ως προς το πνεύμα όσο και ως προς τον χαρακτήρα, θα ενεργήσει εκ
μέρους μου: Θα επικοινωνήσει μαζί σας, θα μεριμνήσει για το διαβατήριο.
Πηγαίνετε στο Λονδίνο, όσο το δυνατόν συντομότερα.
Στο Λονδίνο να σκέφτεστε
την Πατρίδα μας. Μόνο δίπλα της θα μπορέσε να βρείτε δικαιωμένη ανάπαυση. Όμως,
αυτή η πατρίδα για να μπορέσει να σας δεχθεί, πρέπει να καταστεί πιο φιλόξενη
απ’ όσο υπήρξαν, λόγω των περιστάσεων, οι ιταλικές περιοχές όπου εσείς έχετε
αφήσει έντονο το αποτύπωμα του ονόματός σας. Τα νησιά μας, φίλε μου, υπήρξαν
και συνεχίζουν απειλούμενα από την αυστριακή κυριαρχία.
Ό,τι ήταν δυνατόν να
γίνει από πλευράς μου ώστε ν’ απομακρυνθεί οριστικά μια τέτοια απειλή, το
έπραξα. Ελπίζω ετούτο να καταλήξει με τιμή. Διεκδίκησα για εμάς τη μοίρα που
μας ανήκει: τη συγκρότηση της Δημοκρατίας μας, υπό την εγγύηση όλων των Μεγάλων
Δυνάμεων και, ιδιαίτερα, της Αγγλίας, της οποίας τα σκήπτρα επιβάλλονται στη
θάλασσα. Καμία απόφαση δεν έχει ληφθεί έως στιγμής· κι αυτό μόνον που μπορώ να σας πω είναι ότι είτε δεν
θα υπάρξει προς το παρόν εξέλιξη είτε θα προκριθεί λύση όσο το δυνατόν πιο
συμβατή με τις επιθυμίες μας.
Εάν, πάντως, τεθεί εκ
νέου το ζήτημα στο Λονδίνο, κάτι που θεωρώ πιθανό, μιλήστε και μιλήστε με
αποφασιστικότητα˙ και παρακινήστε κι άλλους να μιλήσουν. Η Πατρίδα μας θα σας
το αναγνωρίσει. Γράψτε μου: οι επιστολές σας μπορούν να διαβιβάζονται με
ασφάλεια μέσω της Ρωσικής Αποστολής. Μακάρι να σας συνοδεύει η ευλογία της
Πατρίδας μας. Οι ευχές μου είναι μαζί σας: από την καρδιά πηγάζουν.
Δικός σας,
ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ
2.
Pietroburgo 7 / 19 Gennaio 1820
Le vostre lettere,
carissimo signor Foscolo, mi sono gratissime. Quella del 10 decembre porta
ragguagli che m’interessano molto; - la successiva del 12 li sviluppa ancor
più; e ve ne ringrazio. Le precauzioni prese per far prosperare le cose di
Parga sono ottime. L’opera vostra stampata farà buon effetto; e spero molto. –
Mi rincresce il ritardo che deve soffrire la communicazione dei documenti che
possono servire al vostro lavoro intorno alle Isole. Non importa: si stan
copiando da me; e col primo corriere non avrete più a dimandare nulla a
nessuno, perchè avrete in buon ordine quanto è in poter mio. - Eccovi intanto
due parole sulla posizione diplomatica di questo affare. L’ imperatore scrisse
in persona a Castlereagh e a Wellington, dicendo ad essi che m’incaricava di
far loro conoscere la situazione deplorabile delle Isole; e come colà il
trattato dei 5 novembre era formalmente violato. Accolsero questi due ministri
le mie osservazioni, che vollero ancora per iscritto. Lo stesso fu di Bathurst,
col quale ebbi pure due lunghi ma non inutili colloquj, poiché esso mi confessò
che il trattato di Parigi to impacciava. – Ainsi donc, gli replicai, ce n ’est
pas des engagemens que vous avez voulu remplir, mais des inconvéniens que vous
avez voulu éviter. - E ne convenne. - Pure tutte queste spiegazioni non erano
se non confidenziali, e m’importava moltissimo di attaccare la condotta del
Maitland sotto gli auspicj di una delle Potenze contrattanti. Per questo cercai
scuse per non dare tosto in iscritto la mia memoria confidenziale, e la spedii
da Varsavia, accompagnandola di lettere, in cui ho parlato in nome di Sua
Maestà Imperiale. - Ricevo le risposte. Esse mi annunziano che si é spedito ad
hoc un corriere a Corfù per ottenere schiarimenti dal Maitland; e che nelle
vacanze di Natale, il Consiglio si occuperà seriamente delle mie reclamazioni.
- La cosa é qui; e non ne so di più. Quanto alle altre Potenze, non credo che
nessuna abbia osato parlare degli orrori settinsulari. - Tale e tanta è la
pochezza della politica Europea!
Scrivo oggi di buon
inchiostro al signor conte Lieven sulla tragedia di Santa Maura. Furono
appiccati pubblicamente due preti. Se anco colpevoli, con qual diritto
profanare l’abito sacerdotale? Ho troppo veleno nel corpo per parlarvene a
lungo; e ne sono quasi malato. Sopporto nondimeno con pazienza tutta l’enormità
di tanto peso; poiché sarebbe difficile di fare altrimenti, e di sperare
meglio.
I nostri nelle Isole
devono a quest’ora essere informati di tutto. Ma quello che potrà ad essi inspirare
coraggio serà il risultato dell’opera vostra in favore di Parga. Per questo vi
scongiuro di occupervene con incessante ardore. Sarà la pietra fondamentale
dell’edifizio. Una volta gettato nel fango il R.T., tutto potrà accomodarsi
d’una maniera tollerabile. Senza di questo, faremo poco per le vierette e
ordinarie, e bisognerà allora venire ad altri forti espedienti, i quali sono
sempre difficili. - Pure sono determinato a prenderli una volta ch’io abbia la
convinzione che non v’ è nulla a sperare nè dalla buona volontà del Ministero,
nè dalla vostra intervenzione presso gli amici delle cose giuste, che siedono
al Parlamento.
Scrivo in fretta, e
senza avere il tempo di rileggere la mia lettera. Vi scriverò a testa riposata,
mandandovi i documenti dei quali avete bisogno. Non ho mai potuto avere il
trattato di Ali Pachà con Maitland. Ho dato però molte commissioni sin da
quando io era sul luogo; ma finora non hanno nulla prodotto. Ritornerò su
questo scrivendo laggiù, e vetremo.
Tutto vostro e sempre vostro,
CAPODISTRIA
2.
Αγία Πετρούπολη 7 / 19 Ιανουαρίου 1820
Λυπάμαι για την καθυστέρηση που υφίσταται η διαβίβαση των
εγγράφων που μπορούν να σας χρησιμεύσουν στο έργο σας σχετικά με τα Νησιά. Δεν
πειράζει˙ τα αντιγράφω ο ίδιος, και με τον πρώτο ταχυδρόμο δεν θα χρειαστεί πια
να ζητήσετε τίποτε από κανέναν, αφού θα έχετε τακτοποιημένα όλα όσα βρίσκονται
στη διάθεσή μου.
Στο μεταξύ, σας γράφω δυο λόγια σχετικά με τη διπλωματική
θέση του ζητήματος. Ο αυτοκράτορας έγραψε αυτοπροσώπως στον Κάστλερι και στον
Ουέλλινγκτον, δηλώνοντάς τους ότι με είχε εξουσιοδοτήσει να τους εκθέσω την
αξιοθρήνητη κατάσταση των Νήσων˙ και το γεγονός ότι εκεί παραβιαζόταν κατάφωρα
η συνθήκη της 5ης Νοεμβρίου. Δέχθηκαν τις παρατηρήσεις μου αυτοί οι δύο
υπουργοί και μάλιστα ζήτησαν να τις έχουν και εγγράφως. Το ίδιο και με τον
Μπάθουρστ, με τον οποίο είχα επίσης δύο μακρές αλλά καθόλου άκαρπες συνομιλίες,
καθώς μου ομολόγησε ότι η Συνθήκη του Παρισιού τον έφερνε σε δύσκολη θέση.
«Επομένως», του απάντησα, «δεν ήταν δεσμεύσεις που
θελήσατε να τηρήσετε, αλλά δυσχέρειες που επιδιώξατε να αποφύγετε». Και το
παραδέχθηκε. Ωστόσο, όλες αυτές οι εξηγήσεις δεν ήταν παρά εμπιστευτικές, ενώ
για εμένα ήταν εξαιρετικά σημαντικό να προσβληθεί η στάση του Μέιτλαντ υπό την
αιγίδα μίας εκ των συμβαλλόμενων Δυνάμεων. Γι’ αυτό, αναζήτησα προφάσεις ώστε
να μην καταθέσω αμέσως γραπτώς το εμπιστευτικό μου υπόμνημα και το απέστειλα
από τη Βαρσοβία, συνοδευόμενο από επιστολές στις οποίες μίλησα εξ ονόματος της
Αυτοκρατορικής Μεγαλειότητος.
Έλαβα τις απαντήσεις. Με πληροφορούσαν ότι στάλθηκε επί
τούτου ένας αγγελιαφόρος στην Κέρκυρα, προκειμένου να ζητηθούν διευκρινίσεις
από τον Μέιτλαντ˙ και ότι κατά τις διακοπές των Χριστουγέννων το Συμβούλιο θα
εξετάσει σοβαρά τις διαμαρτυρίες μου. Ως εδώ φθάνει η γνώση μου· περισσότερα
δεν γνωρίζω. Όσο για τις άλλες Δυνάμεις, δεν πιστεύω ότι καμία τόλμησε να
αναφερθεί στις φρικαλεότητες των Επτανήσων. Τόση και τέτοια είναι η μικρότητα
της ευρωπαϊκής πολιτικής!
Σήμερα γράφω με καθαρό μελάνι στον κόμη Λίεβεν αναφορικά
με την τραγωδία της Αγίας Μαύρας. Δύο ιερείς απαγχονίστηκαν δημόσια. Ακόμη κι
αν ήταν ένοχοι, με ποιο δικαίωμα βεβηλώθηκε το ιερατικό τους σχήμα; Έχω μέσα
μου υπερβολικά πολύ δηλητήριο για να επεκταθώ· σχεδόν με έχει αρρωστήσει.
Ωστόσο υπομένω με υπομονή όλο το βάρος αυτής της φρίκης, γιατί δύσκολα θα
μπορούσε κανείς να πράξει αλλιώς ή να ελπίζει σε κάτι καλύτερο.
Οι δικοί μας στα Νησιά θα πρέπει ήδη να είναι ενήμεροι
για όλα. Εκείνο όμως που μπορεί πραγματικά να τους εμπνεύσει θάρρος είναι το
αποτέλεσμα του έργου σας υπέρ της Πάργας. Γι’ αυτό σας ικετεύω να ασχοληθείτε
με αυτό με αδιάκοπο ζήλο. Θα αποτελέσει τον θεμέλιο λίθο όλου του
οικοδομήματος. Μόλις ο Ρ.Τ. ριχθεί στη λάσπη, όλα τα υπόλοιπα μπορούν να
τακτοποιηθούν με έναν ανεκτό τρόπο. Χωρίς αυτό, θα επιτύχουμε ελάχιστα με τα
συνηθισμένα και ήπια μέσα και τότε θα χρειαστεί να καταφύγουμε σε πιο ισχυρά
μέτρα, τα οποία είναι πάντοτε δύσκολα.
Είμαι, πάντως, αποφασισμένος να τα αναλάβω, μόλις πεισθώ
ότι δεν υπάρχει τίποτε να ελπίζουμε ούτε από την καλή θέληση του Υπουργείου
ούτε από τη δική σας παρέμβαση στους φίλους των δίκαιων υποθέσεων που
βρίσκονται στο Κοινοβούλιο.
Όλος δικός σας και πάντα δικός σας
ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ
::
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
ΕΚΔΟΣΕΙΣ
—Αρβανιτάκης, Δημήτρης (Επιμ.). Ούγκο Φόσκολο.
190 χρόνια από τον θάνατό του. Πρακτικά επιστημονικής συνάντησης. Ζάκυνθος:
Πολιτιστικός Σύλλογος Ζακύνθου «Ούγος Φώσκολος» & Περιφέρεια Ιονίων Νήσων.
—Ζάνου, Κωνσταντίνα (2022). Τραυλίζοντας το
έθνος. Διεθνικός πατριωτισμός στη Μεσόγειο, 1800-1850. Μενέλαος Αστερίου
(Μετ.), Κώστας Λιβιεράτος (Επιμ.). Αθήνα: Αλεξάνδρεια.
—Καζαντζή, Φανή (2006). Μια παλιννόστηση. Οι
ελληνικές μεταφράσεις των έργων του Ugo Foscolo. Θεσσαλονίκη: University Studio Press.
—Καιροφύλλας, Κώστας (1929). Καποδίστριας και Φώσκολος.
Στο Ημερολόγιον της Μεγάλης Ελλάδος 8/8, Αθήνα: Ι. Σιδέρης.
—Μινώτος, Σπύρος (2008). Η ελληνική ψυχή του Ούγου
Φώσκολου. Ζάκυνθος: Εκδόσεις Τρίμορφο.
—Petropoulos, John A. (1985). Πολιτική και συγκρότηση κράτους στο
ελληνικό βασίλειο (1833-1843). Ν. Διαμαντούρος (Μετ.). Αθήνα: ΜΙΕΤ.
—Σιγούρος, Μαρίνος (1915). Ούγος Φώσκολος. Βιογραφική
μελέτη. Αθήνα: Φέξης.
—Foscolo, Ugo (1951-1994). Edizione Nazionale delle
opere di Ugo Foscolo. Firenze: Le Monnier.
—Foscolo, Ugo (1910). Nel Centenario del suo
Insegnamento all’Università di Pavia. Pavia: Mattei, Speroni & C.
Editori, p. 138 passim.
—Foscolo, Ugo. Epistolario, v. III, p. 393
& Epistolario, v. II
—Gemelli, Carlo (1881). Della vita e delle opere
di Ugo Foscolo. Bologna: Zanchelli
ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ
—Καραμπελιάς, Γιώργος (2015). Η
διαμόρφωση της σκέψης του Ιωάννη Καποδίστρια. Νέος Ερμής ο Λόγιος, τ. 12 (Άνοιξη
2015), σ. 47-67.
—Τιπάλδος, Γ. Ε. (1978). Η γενεαλογία και το
οικόσημον του Φωσκόλου. (Αφιέρωμα στον Ούγο Φώσκολο). Νέα Εστία, τ. 1229
(Σεπτέμβριος 1978), σ. 1237-1240.
[1] Σχετικά με
την πολιτική του Καποδίστρια, βλ. Petropoulos, John A. (1985). Πολιτική
και συγκρότηση κράτους στο ελληνικό βασίλειο (1833-1843). Ν. Διαμαντούρος
(Μετ.). Αθήνα: ΜΙΕΤ, σ. 131-143.
[2] Ο Φόσκολο έγραψε
λυρική ποίηση, ρομαντικό θέατρο, σάτιρες, κριτικά δοκίμια και μεταφράσεις
κλασικών, πολιτικά κείμενα, ενώ επιδόθηκε στην επιστολογραφία. Βλ. την έκδοση: Foscolo, Ugo (1951-1994).
Edizione Nazionale delle opere di Ugo Foscolo. Firenze: Le Monnier.
[3] Ο Σιγούρος δίνει
αναλυτικές πληροφορίες από την οικογενειακή βιογραφία αλλά και από την
πολυκύμαντη ζωή του ποιητή. Βλ. Σιγούρος, Μαρίνος (1915). Ούγος Φώσκολος.
Βιογραφική μελέτη. Αθήνα: Φέξης.
[4] Βλ. Τιπάλδος, Γ.
Ε. (1978). Η γενεαλογία και το οικόσημον του Φωσκόλου. (Αφιέρωμα στον Ούγο
Φώσκολο). Νέα Εστία, τ. 1229 (Σεπτέμβριος 1978), σ. 1237-1240.
[5] Οι γονείς του
Ούγκο εμπιστεύτηκαν τη δημοτική εκπαίδευσή του στον Αντώνιο Μαρτελάο, διδάσκαλο
επίσης του Διονύσιου Σολωμού, βλ. Σιγούρος, ό.π., σ. 9-10.
[6] Εντάχθηκε ως
αξιωματικός στην ιταλική μεραρχία των γαλλικών στρατευμάτων συμμετέχοντας σε
μάχες εναντίον των Αυστριακών. Τραυματίστηκε στην πολιορκία της Γένοβας.
[7] Σχετικά με
την υποδοχή του φοσκολικού έργου στη νεοελληνική γραμματεία, τις καταφάσεις και
τις αντιφάσεις που δημιούργησε η εμπέδωση της διεκδίκησής του ως εθνικού ποιητή
της Ιταλίας, βλ. Καζαντζή, Φανή (2006). Μια παλιννόστηση. Οι ελληνικές
μεταφράσεις των έργων του Ugo Foscolo. Θεσσαλονίκη: University Studio Press. Ο Γαραντούδης αναφέρεται εύστοχα στη
διαδρομή της ελληνικοκεντρικής θεώρησής του, βλ. Γαραντούδης, Ευριπίδης (2017).
Στέφανος Μαρτζώκης και Γεράσιμος Σπαταλάς: Δύο Επτανήσιοι μεταφραστές του Ugo Foscolo μεταξύ
Ζακύνθου, Κέρκυρας και Αθήνας. Στο Ούγκο Φόσκολο. 190 χρόνια από τον θάνατό
του. Αρβανιτάκης, Δημήτρης (Επιμ.). Πρακτικά επιστημονικής συνάντησης.
Ζάκυνθος: Πολιτιστικός Σύλλογος Ζακύνθου «Ούγος Φώσκολος» & Περιφέρεια
Ιονίων Νήσων, σ. 55-98.
[8] Borsa, Paolo (2017). Aνάμεσα στην Ιταλία, την Αγγλία και την Ελλάδα: Ο Ούγκο
Φόσκολο ποιητής πολιτικός. Στο Ούγκο Φόσκολο, ό.π, σ. 26-28.
[9] Για παράδειγμα,
βλ. τα κείμενα αυτής της περιόδου που συναπαρτίζουν την ανολοκλήρωτη συλλογή Discorsi della servitù dell’Italia.
[10] Στην ωδή
που αφιέρωσε στον Ναπολέοντα ως ελευθερωτή της Ιταλίας σημείωσε στον πρόλογο το
εξής: «Νέος εγώ, γεννηθείς εν Ελλάδι, εκπαιδευθείς εν Δαλματία και μόλις προ
τεσσάρων ετών ψελλίζων την ιταλικήν, ούτε έπρεπε ούτε ημπορούσα να ψάλλω προς
άνδρας ελεύθερους και Ιταλούς. Αλλά το υψηλόν πνεύμα της ελευθερίας, όπου με
φλέγει και με καθιστά άνδρα ελεύθερον και πολίτην την οποία εκλέγω, μου παρέχει
τα δικαιώματα του Ιταλού…» (μετ. στο Σιγούρος, ό.π., σ. 16). Στην επόμενη
ωδή που συνέθεσε για τον Ναπολέοντα, έγραψε αφιέρωση σε αυστηρό τόνο. Βλ. Prose politiche di Ugo Foscolo (1850), Firenze.
[11] Σε υπόμνημα της
αυστριακής αστυνομίας σημειώνεται ως «ποιητής, καθηγητής, θερμοκέφαλος,
άθεος, ανάγωγος, ανήθικος, πρωτεύς πολύμορφος, γλώσσα άτιμος εις πάντα χρόνον,
εις εκ των αρχηγών της φατρίας ήτις εξήγειρε κατά τας τελευταίας ημέρας του
Απριλίου αυτάς τας συνοικίας υπέρ της ανεξαρτησίας […]». Βλ. Σιγούρος,
ό.π., σ. 27. Στην πόλη Hottingen, πλησίον της
Ζυρίχης, είχε καταφύγει ύστερα από υπόδειξη και προτροπή του Καποδίστρια.
[12] To καθεστώς των Ιονίων δεν είχε ρυθμιστεί μετά την
κατάρρευση του Ναπολέοντα. Η Αυστρία, με την υποστήριξη της Αγγλίας, αρνήθηκε
τη ρωσική πρόταση για ανεξάρτητο επτανησιακό κράτος. Τελικά, με τη Συνθήκη του
Παρισιού, οι Άγγλοι κυριάρχησαν με τη δημιουργία κράτους υπαγώμενου στις
αποικιακές κτήσεις του. Απέκτησαν σύνταγμα (1817) αλλά και την άμεση
(αυταρχική) διοίκηση με την αρμοστία του Τόμας Μέτλαντ, η οποία αποτέλεσε
αρνητικό σημείο αναφοράς και πεδίο αντιμαχίας του Καποδίστρια με τον Μέτλαντ
και το περιβάλλον του Μέτερνιχ.
[13] Καιροφύλλας,
Κώστας (1929). Καποδίστριας και Φώσκολος. Στο Ημερολόγιον της Μεγάλης
Ελλάδος 8/8, Αθήνα: Ι. Σιδέρης, σ. 166.
[14] Έγραψε σε
επιστολή προς συγγενικό πρόσωπο, αργότερα, όταν είχε πια ξεφύγει από την πλήρη
ανέχεια και την αδιέξοδη παραμονή του στην Ελβετία, πως ο Καποδίστριας τον
τίμησε στο έπακρο με τις ενέργειέςς του και ότι ο σεβασμός στο πρόσωπο του
υπουργού Εξωτερικών της Ρωσίας ήταν ανεπιφύλακτος. Άλλωστε, εκείνος είχε
προτείνει να τον ακολουθήσει ο ποιητής στην Αγία Πετρούπολη, ενώ επίσης
φρόντισε για τη διευθέτηση οικογενειακών ζητημάτων στη Ζάκυνθο.
[15] Επιλεγμένο
υλικό γύρω από το αίσθημα ελληνικού πατριωτισμού του ποιητή, στο Μινώτος,
Σπύρος (2008). Η ελληνική ψυχή του Ούγου Φώσκολου. Ζάκυνθος: Εκδόσεις
Τρίμορφο.
[16] Foscolo, Ugo. Epistolario, v. III, p. 393
& Epistolario, v. II, p. 395-399.
[17] Βλ. τον κατάλογο
έκδοσης των φοσκολικών επιστολών: Foscolo, Ugo (1910). Nel Centenario del suo
Insegnamento all’Università di Pavia. Pavia: Mattei, Speroni & C. Editori, p.
138 passim
[18] Βλ. σχετικά με τη
διαμόρφωση της σκέψης του και τις παραμέτρους που έθεσε ο Καποδίστριας στην
ελληνική υπόθεση: Καραμπελιάς, Γιώργος (2015). Η διαμόρφωση της σκέψης του
Ιωάννη Καποδίστρια. Νέος Ερμής ο Λόγιος, τ. 12 (Άνοιξη 2015), σ. 47-67.
[19] Ζάνου,
Κωνσταντίνα (2022). Τραυλίζοντας το έθνος. Διεθνικός πατριωτισμός στη
Μεσόγειο, 1800-1850. Μενέλαος Αστερίου (Μετ.), Κώστας Λιβιεράτος (Επιμ.).
Αθήνα: Αλεξάνδρεια, σ. 60-63.
[20] Βλ.
Καιροφύλλας, ό.π., σ. 186.
[21] Ο Gemelli, μελετητής της ζωής και του έργου του
ποιητή, σημειώνει ότι o Kαποδίστριας τον επισκέφθηκε μία ημέρα πριν από την
αποδημία του, αλλ’ ήταν αδύνατη η οποιαδήποτε επικοινωνία λόγω της κωματώδους
κατάστασής του. Βλ. Gemelli, Carlo (1881). Della vita e delle opere di
Ugo Foscolo. Bologna: Zanchelli, p. 210.
No comments:
Post a Comment